Έφηβοι, κοινωνικά δίκτυα και σχολική πραγματικότητα: κίνδυνοι, δυνατότητες και ευθύνη

Η εφηβεία στην εποχή της ψηφιακής έκθεσης

Σπυρίδων Βλιώρας, ομιλία σε ημερίδα με θέμα: «Social media και απαγόρευση στους νέους»

https://www.academia.edu/167693454

Ομιλητές

• Δημήτρης Παπαστεργίου (υπουργός ψηφιακής διακυβέρνησης): Social media και απαγόρευση στους νέους
• Σπυρίδων Βλιώρας (φιλόλογος 2^ου γυμνασίου Καλαμπάκας): Κοινωνικά δίκτυα και έφηβοι: κίνδυνοι, δυνατότητες και ευθύνη (Η εφηβεία στην εποχή της ψηφιακής έκθεσης)
• Έφη Δoύλη (αρχειονόμος–βιβλιοθηκονόμος): Μέσα στον θόρυβο των social media: η βιβλιοθήκη ως χώρος ηρεμίας και σκέψης

Εισαγωγή

Φανταστείτε την πρώτη και την τελευταία κίνηση της ημέρας ενός εφήβου. Δεν είναι πλέον το πλύσιμο του προσώπου ή το κλείσιμο ενός βιβλίου· είναι το φωτεινό ορθογώνιο της οθόνης που τρεμοπαίζει στο σκοτάδι. Ο σημερινός έφηβος ξυπνά και κοιμάται με το κινητό στο χέρι, καθώς η ψηφιακή του ζωή δεν σταματά ποτέ. Η οθόνη αυτή δεν αποτελεί πλέον μια απλή συσκευή, αλλά το κυρίαρχο παράθυρο απʼ όπου βλέπει και τον βλέπει ο κόσμος.

Για εμάς τους μεγαλύτερους, τα κοινωνικά δίκτυα θεωρούνται συχνά ένα «εργαλείο» ή μια «εφαρμογή» που επισκεπτόμαστε στον ελεύθερο χρόνο μας. Για τα παιδιά μας, όμως, τα social media δεν βρίσκονται «έξω» από τη ζωή τους—είναι η ίδια η κοινωνική τους πραγματικότητα. Εκεί επικοινωνούν, εκεί συγκρούονται, εκεί διαμορφώνουν την ταυτότητά τους και εκεί αναζητούν την αποδοχή των συνομηλίκων τους. Η παραδοσιακή διάκριση ανάμεσα στον «φυσικό» και τον «ψηφιακό» κόσμο έχει για εκείνα σχεδόν καταργηθεί.

Μπροστά σε αυτή την καταιγιστική αλλαγή, η κοινωνία και το σχολείο συχνά αντιδρούν με αμηχανία. Το βασικό ερώτημα, ωστόσο, παραμένει επιτακτικό: Θα απαντήσουμε με την οδό της τυφλής απαγόρευσης —μιας λύσης που συχνά φαντάζει εύκολη αλλά αποδεικνύεται ανέφικτη— ή με αυτήν της ουσιαστικής παιδείας; Στόχος μας σήμερα δεν είναι να δαιμονοποιήσουμε την τεχνολογία, αλλά να διερευνήσουμε πώς θα εφοδιάσουμε τους εφήβους με την κριτική σκέψη που απαιτείται, ώστε να μετατραπούν από παθητικούς χρήστες σε συνειδητούς ψηφιακούς πολίτες.

①Τι προσφέρουν τα κοινωνικά δίκτυα στους εφήβους

Για να κατανοήσουμε τον κόσμο των εφήβων, χρειάζεται καταρχάς να αποφύγουμε τη δαιμονοποίηση των νέων μέσων. Τα κοινωνικά δίκτυα δεν αποτελούν μόνο πηγές κινδύνου· για τη νέα γενιά είναι ένας βασικός χώρος επικοινωνίας και τρόπος συμμετοχής σε κάτι ευρύτερο. Σε μια ηλικία όπου το «ανήκειν» είναι καθοριστικό, τα social media λειτουργούν ως μια ψηφιακή πλατεία, όπου οι έφηβοι μοιράζονται στιγμές, ανησυχίες και χιούμορ, υπερβαίνοντας γεωγραφικούς και χρονικούς περιορισμούς. Σύμφωνα και με τα δεδομένα έρευνας που διεξαγάγαμε σε μαθητές τού 2^ου γυμνασίου Καλαμπάκας, η πλειονότητα χρησιμοποιεί τις πλατφόρμες κυρίως για επικοινωνία με φίλους και ψυχαγωγία, με το TikTok και το Instagram να κυριαρχούν στις προτιμήσεις τους.

Παράλληλα, τα μέσα αυτά λειτουργούν ως εργαλεία δημιουργικότητας και αυτοέκφρασης. Από τη σύνθεση ενός βίντεο —λέξη που έρχεται πρώτη στο μυαλό πολλών μαθητών— μέχρι την επεξεργασία εικόνας, τη συγγραφή κειμένων ή τη συμμετοχή σε ψηφιακές κοινότητες και παιχνίδια (όπως το Discord και το Brawl Stars), οι έφηβοι πειραματίζονται με τη φωνή τους. Η διαδικασία αυτή συνδέεται με τη διαμόρφωση της ταυτότητάς τους, καθώς η παραγωγή περιεχομένου λειτουργεί ως τρόπος διερεύνησης ενδιαφερόντων και ικανοτήτων.

Επιπλέον, τα κοινωνικά δίκτυα αποτελούν σημαντική πηγή πληροφόρησης και πρόσβασης στη γνώση. Μέσα από κοινότητες ενδιαφερόντων, οι νέοι έρχονται σε επαφή με δεξιότητες και θεματικές που συχνά δεν καλύπτονται επαρκώς στο σχολείο, όπως ξένες γλώσσες, τεχνολογία ή ζητήματα παγκόσμιου ενδιαφέροντος. Η δυνατότητα επικοινωνίας με άτομα που μοιράζονται κοινά ενδιαφέροντα διευρύνει τους ορίζοντές τους, ιδιαίτερα όταν αυτά τα ενδιαφέροντα δεν βρίσκουν ανταπόκριση στο άμεσο περιβάλλον τους.

Τέλος, δεν πρέπει να παραβλέπεται η συμβολή των δικτύων στην κοινωνικοποίηση πιο εσωστρεφών εφήβων. Η ψηφιακή επικοινωνία λειτουργεί ως ένα προστατευτικό πλαίσιο, που επιτρέπει την έκφραση με μεγαλύτερη άνεση και αυτοπεποίθηση. Για τα παιδιά αυτά, η οθόνη δεν αποτελεί μέσο απομόνωσης, αλλά γέφυρα ένταξης στην ομάδα, καθώς οι σχέσεις που δημιουργούνται συχνά μεταφέρονται και στον φυσικό κόσμο.

②Οι κίνδυνοι και οι δυσκολίες

Ωστόσο, η ψηφιακή αυτή ευφορία συνοδεύεται από έναν προσεκτικά σχεδιασμένο μηχανισμό, που συχνά υπερβαίνει τις αντοχές της εφηβικής ψυχοσύνθεσης. Οι πλατφόρμες δεν είναι ουδέτερες· βασίζονται σε αλγόριθμους που επιδιώκουν τη μέγιστη δυνατή παραμονή του χρήστη, ενισχύοντας μια εθιστική λειτουργία και κατακερματίζοντας την προσοχή. Όπως προκύπτει και από την έρευνα, ένας σημαντικός αριθμός εφήβων αφιερώνει καθημερινά 3 έως 6 ώρες —ή και περισσότερο— στα κοινωνικά δίκτυα, γεγονός που επηρεάζει τη συγκέντρωση, αλλά και τον ύπνο τους.

Παράλληλα, ιδιαίτερα έντονη είναι η επίδραση στην ψυχική υγεία μέσω της συνεχούς σύγκρισης. Οι έφηβοι εκτίθενται σε εξιδανικευμένες εικόνες ζωής, που λειτουργούν ως στρεβλό μέτρο αξιολόγησης της δικής τους πραγματικότητας. Η ανάγκη για επιβεβαίωση μέσω likes και σχολίων συχνά μετατρέπεται σε διαρκή πίεση για την αυτοεικόνα τους, ενισχύοντας αισθήματα ανασφάλειας, όταν η αξία τού «εγώ» εξαρτάται από την ψηφιακή αποδοχή.

Επιπλέον, δεν λείπουν οι πιο επιθετικές μορφές έκθεσης, όπως ο ψηφιακός εκφοβισμός, που μπορεί να εισβάλλει σε κάθε στιγμή της καθημερινότητας, καθώς και η συνεχής ροή παραπληροφόρησης. Η δυσκολία των εφήβων να φιλτράρουν το περιεχόμενο που καταναλώνουν ενδέχεται να οδηγήσει σε στρεβλές αντιλήψεις για την κοινωνία και τις ανθρώπινες σχέσεις.

Τα δεδομένα αυτά αναδεικνύουν ένα σύνθετο πεδίο προκλήσεων, που δεν αντιμετωπίζεται με αφορισμούς. Η κατανόηση των κινδύνων δεν οδηγεί στον φόβο, αλλά στην ανάγκη εγρήγορσης· ζητούμενο είναι να ενισχυθεί η ικανότητα των νέων να αναγνωρίζουν τους μηχανισμούς επιρροής και να προστατεύουν την αυτονομία και την κρίση τους μέσα στο ψηφιακό περιβάλλον.

③Η γλώσσα και η επικοινωνία των εφήβων

Περνώντας στον τομέα της γλώσσας, διαπιστώνεται μια σαφής μετατόπιση που συνδέεται με την ταχύτητα και την οικονομία της ψηφιακής επικοινωνίας. Τα ακρωνύμια, οι συντομογραφίες και τα emojis δεν λειτουργούν απλώς ως ευκολίες, αλλά ως ένας νέος κώδικας έκφρασης, που επιτρέπει τη μετάδοση σύνθετων συναισθημάτων σε ελάχιστο χρόνο. Τα δεδομένα της έρευνάς μας επιβεβαιώνουν ότι οι μορφές αυτές χρησιμοποιούνται πολύ συχνά από την πλειονότητα των εφήβων —εκφράσεις όπως «lol (= laughing out loud)», «btw (= by the way: παρεμπιπτόντως), «lmao (= laughing my ass off)», καθώς και σύμβολα όπως 💀 ή 💕— δείχνοντας ότι η παραδοσιακή δομή του λόγου συχνά υποχωρεί μπροστά στην ανάγκη για αμεσότητα.

Η εξέλιξη αυτή συχνά ερμηνεύεται ως «γλωσσική φτωχοποίηση», ωστόσο μπορεί να ιδωθεί και ως μια μορφή πολυτροπικής επικοινωνίας. Οι έφηβοι δεν χρησιμοποιούν λιγότερη γλώσσα, αλλά διαφορετική, όπου το κείμενο συνδυάζεται με εικόνα και σύμβολα. Η πρόκληση δεν είναι η ύπαρξη αυτής της ψηφιακής διαλέκτου, αλλά το ενδεχόμενο η εκτεταμένη και οργανωμένη γραπτή έκφραση να αντιμετωπίζεται ως κάτι αργό ή περιττό.

Δεδομένου ότι η γλώσσα μεταβάλλεται διαρκώς, το βασικό ζητούμενο δεν είναι η αντίσταση στην αλλαγή, αλλά η καλλιέργεια γλωσσικής ευελιξίας. Οι νέοι χρειάζεται να μπορούν να εναλλάσσουν τα επίπεδα λόγου, χρησιμοποιώντας τη «γλώσσα του πληκτρολογίου» στην καθημερινή επικοινωνία και έναν πιο συγκροτημένο λόγο στο σχολείο ή στην επαγγελματική τους πορεία. Η ψηφιακή παιδεία, συνεπώς, συνδέεται με την επίγνωση ότι κάθε επικοινωνιακό πλαίσιο απαιτεί και διαφορετικό τρόπο έκφρασης.

④Απαγόρευση ή ψηφιακή παιδεία; Ο ρόλος του σχολείου

Η θέσπιση ορίων αποτελεί εύλογη μορφή φροντίδας, όμως η καθολική απαγόρευση των κοινωνικών δικτύων δεν είναι ρεαλιστική λύση· σε έναν ψηφιακά οργανωμένο κόσμο ισοδυναμεί με αποκλεισμό του εφήβου από τη «δημόσια» σφαίρα της γενιάς του και συχνά οδηγεί σε κρυφή χρήση, χωρίς καθοδήγηση. Δείτε με πόση ευκολία παρακάμπτουν τους περιορισμούς οι έφηβοι σε χώρες που υπάρχει καθολική απαγόρευση εισόδου τους… Όπως δείχνει και η έρευνα, η συντριπτική πλειονότητα των μαθητών προκρίνει την εκπαίδευση και την καλλιέργεια ψηφιακής παιδείας αντί της απαγόρευσης. Το ουσιαστικό ζητούμενο είναι η ανάπτυξη κριτικής σκέψης και αυτορρύθμισης: οι νέοι να μπορούν να φιλτράρουν την πληροφορία, να προστατεύουν την ιδιωτικότητά τους και να κατανοούν τους μηχανισμούς που διεκδικούν την προσοχή τους.

Σε αυτό το πλαίσιο, το σχολείο καλείται να επιλέξει τη συνεργασία με την ψηφιακή πραγματικότητα, όχι τη σύγκρουση. Τα social media αποτελούν ήδη μέρος της καθημερινότητας των μαθητών και δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως «εξωτερικός εχθρός». Αν ο ρόλος του σχολείου παραμείνει αποκλειστικά τιμωρητικός, κινδυνεύει να αποκοπεί από τους μαθητές —κάτι που επιβεβαιώνεται και από το χάσμα που καταγράφει η έρευνα, καθώς πολλοί έφηβοι θεωρούν ότι οι (κατά συντριπτική πλειονότητα ηλικιωμένοι) εκπαιδευτικοί δεν κατανοούν επαρκώς τον ψηφιακό τους κόσμο. Αντίθετα, απαιτείται ένα ανοιχτό και ασφαλές πλαίσιο, όπου τα μέσα αυτά θα αποτελούν αντικείμενο συζήτησης και ανάλυσης, με στόχο τη διαμόρφωση συνειδητών χρηστών.

Για να επιτευχθεί αυτό, είναι αναγκαία η ενεργή εξοικείωση των εκπαιδευτικών με τα ψηφιακά μέσα, ώστε να μπορούν να καθοδηγούν με επάρκεια και αξιοπιστία. Παράλληλα, καθοριστική είναι η συνεργασία σχολείου και οικογένειας, ώστε να διαμορφώνεται ένα συνεκτικό πλαίσιο αρχών και πρακτικών. Η μετάβαση από τον εξωτερικό έλεγχο στην εσωτερική υπευθυνότητα αποτελεί τον βασικό στόχο: όχι απλώς να περιοριστεί η χρήση, αλλά να αποκτήσουν οι νέοι τα εργαλεία για να τη διαχειρίζονται με επίγνωση και μέτρο.

Επίλογος

Κλείνοντας, είναι σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε ότι οι έφηβοι δεν έχουν ανάγκη από έναν κόσμο γεμάτο στεγανά και απαγορεύσεις που —αργά ή γρήγορα— θα βρουν τον τρόπο να προσπεράσουν. Αυτό που πραγματικά αναζητούν, ακόμη κι αν δεν το ομολογούν, είναι ενήλικες που θα μπορούν να σταθούν δίπλα τους ως έγκυροι συνοδοιπόροι. Χρειάζονται δασκάλους και γονείς που δεν θα φοβούνται την τεχνολογία, αλλά θα διαθέτουν την ψυχραιμία και τη γνώση να τους καθοδηγήσουν μέσα σʼ αυτόν τον διαρκώς μεταβαλλόμενο ψηφιακό λαβύρινθο.

Το στοίχημα για εμάς δεν είναι να ελέγξουμε τις οθόνες τους, αλλά να θωρακίσουμε τη σκέψη τους. Αν καταφέρουμε να μετατρέψουμε τον φόβο σε διάλογο και την απαγόρευση σε παιδεία, τότε θα τους έχουμε προσφέρει το πολυτιμότερο εφόδιο: την ελευθερία να ορίζουν οι ίδιοι την ψηφιακή τους μοίρα. Ας μην ξεχνάμε πως η τεχνολογία είναι απλώς το μέσο· ο σκοπός παραμένει πάντοτε ο άνθρωπος και η διαμόρφωση μιας συγκροτημένης προσωπικότητας που θα πορεύεται με αξίες —ψηφιακές και μη— στον 21^ο αιώνα.

Τα πορίσματα της έρευνας

Στο πλαίσιο της προετοιμασίας της ομιλίας μας, πραγματοποιήσαμε ανώνυμη έρευνα σε μαθητές τού 2^ου γυμνασίου Καλαμπάκας, με στόχο την αποτύπωση της πραγματικής χρήσης των κοινωνικών δικτύων και των αντιλήψεών τους για αυτά. Τα αποτελέσματα παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον και αναδεικνύουν μια σύνθετη εικόνα.

Η πλειονότητα των μαθητών δηλώνει ότι χρησιμοποιεί τα social media από 1 έως 6 ώρες ημερησίως, ενώ ένα αξιοσημείωτο ποσοστό ξεπερνά ακόμη και τις 6 ώρες. Κυρίαρχες πλατφόρμες αναδεικνύονται το TikTok και το Instagram, γεγονός που επιβεβαιώνει τον έντονα οπτικοακουστικό χαρακτήρα της σύγχρονης ψηφιακής επικοινωνίας.

Ως προς τους λόγους χρήσης, οι μαθητές δηλώνουν κυρίως την επικοινωνία με φίλους και την ψυχαγωγία, ενώ σημαντικό ρόλο παίζουν και το βίντεο, η μουσική και οι διαδικτυακές κοινότητες. Τα δεδομένα αυτά επιβεβαιώνουν ότι τα social media λειτουργούν ως βασικός χώρος κοινωνικοποίησης των εφήβων, κάτι που καθιστά προβληματική κάθε προσέγγιση που τα αντιμετωπίζει αποκλειστικά ως απειλή.

Ωστόσο, τα ευρήματα της έρευνας αναδεικνύουν και κρίσιμες επιφυλάξεις. Αν και πολλοί μαθητές θεωρούν ότι τα social media τους βοηθούν «λίγο» ή «αρκετά» σε κοινωνικό ή ψυχολογικό επίπεδο, καταγράφεται ταυτόχρονα επίδραση στον ύπνο και στη συγκέντρωση για σημαντικό ποσοστό. Ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης το γεγονός ότι η πλειονότητα χρησιμοποιεί πολύ συχνά συντομογραφίες, αγγλικές λέξεις και emojis, στοιχείο που υποδηλώνει μεταβολή των τρόπων επικοινωνίας. Παράλληλα, οι περισσότεροι μαθητές αντιμετωπίζουν τα social media με σχετική επιφύλαξη ως προς την αξιοπιστία τους ως πηγής ενημέρωσης.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η στάση των μαθητών απέναντι στον ρόλο του σχολείου και των εκπαιδευτικών. Η πλειονότητα θεωρεί ότι οι καθηγητές κατανοούν «λίγο» ή «καθόλου» τον ψηφιακό τους κόσμο, γεγονός που αναδεικνύει ένα σαφές χάσμα αντίληψης. Παρʼ όλα αυτά, όταν τίθεται το ερώτημα της διαχείρισης των social media, οι περισσότεροι μαθητές δεν επιλέγουν την απαγόρευση, αλλά την εκπαίδευση και την καλλιέργεια ψηφιακής παιδείας.

Τα συμπεράσματα της έρευνας και της ομιλίας μας οδηγούν σε ένα σαφές μήνυμα: το ζήτημα δεν είναι αν οι έφηβοι θα χρησιμοποιούν τα κοινωνικά δίκτυα —αυτό είναι ήδη δεδομένο— αλλά πώς θα μάθουν να τα χρησιμοποιούν με επίγνωση και υπευθυνότητα. Η απαγόρευση, όσο ελκυστική κι αν φαίνεται ως λύση, δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα της εποχής. Αντίθετα, η ενίσχυση της κριτικής σκέψης, η καλλιέργεια ψηφιακών δεξιοτήτων και η ουσιαστική επικοινωνία ανάμεσα σε μαθητές, εκπαιδευτικούς και γονείς αποτελούν τη μόνη βιώσιμη προοπτική.

Η συζήτηση αυτή δεν αφορά μόνο το σχολείο, αλλά συνολικά την τοπική κοινωνία. Η κατανόηση του ψηφιακού κόσμου των νέων δεν είναι πολυτέλεια, αλλά αναγκαιότητα, εφόσον από αυτήν εξαρτάται η διαμόρφωση συνειδητών και υπεύθυνων πολιτών της σύγχρονης εποχής.