Ηθική αντί για θρησκευτικά
Ποιο είναι το νέο μάθημα που μπαίνει στα σχολεία, ποιους αφορά
Μια νέα προσθήκη στο σχολικό πρόγραμμα βάζει τέλος στον χαμένο χρόνο των μαθητών που απαλλάσσονται από τα Θρησκευτικά. Ύστερα από σύσταση του ΣτΕ, το μάθημα της «Ηθικής» ανοίγει τη συζήτηση για τις αξίες, τα δικαιώματα αλλά και τις σύγχρονες προκλήσεις.
Μέχρι και το σχολικό έτος 2025-26, η εικόνα στα ελληνικά σχολεία ήταν η γνωστή. Ένα παραπάνω «κενό» για όσους μαθητές είχαν λάβει απαλλαγή από το μάθημα των Θρησκευτικών. Βόλτες στους διαδρόμους, αναμονή στις αυλές ή στο βάθος κάποιας αίθουσας, καταναλώνοντας «ελεύθερη ώρα».
Αυτός ο χαμένος χρόνος αποτελεί πλέον παρελθόν. Με οδηγό τη σχετική απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ), τα σχολεία υποδέχονται το μάθημα της «Ηθικής», μια εκπαιδευτική πρόταση που φιλοδοξεί να μετατρέψει την αδράνεια σε ουσιαστικό αναστοχασμό για τη ζωή, την κοινωνία και τις ανθρώπινες σχέσεις.
Η συνταγματική ισορροπία και η λύση του ΣτΕ
Η συζήτηση για τη θέση των Θρησκευτικών στο ωρολόγιο πρόγραμμα δεν είναι καινούργια. Σχεδόν δύο δεκαετίες πριν, είχε υποβληθεί αρχική πρόταση για πλήρη κατάργηση του μαθήματος των Θρησκευτικών. Ωστόσο, η Ολομέλεια του ΣτΕ έκρινε τότε πως εφόσον το Σύνταγμα επιτάσσει τη διδασκαλία τους, τα Θρησκευτικά δεν μπορούν να λείπουν από το σχολείο.
Ωστόσο φέτος δίνεται μια διαφορετική κατεύθυνση, αξιοποιώντας τον χρόνο που χανόταν για όσους μαθητές έπαιρναν απαλλαγή. Προκειμένου να μην πηγαίνει χαμένη αυτή η ώρα, αποφασίστηκε ο σχεδιασμός ενός μαθήματος προσανατολισμένου σε συμπεριφορές και αξίες που χρειάζεται να γνωρίζει ένας άνθρωπος, «χτίζοντας» τον χαρακτήρα του παιδιού από μικρή ηλικία.
Όσον αφορά το διδακτικό προσωπικό, τη διδασκαλία της «Ηθικής» θα αναλάβουν αρχικά θεολόγοι και φιλόλογοι. Προκειμένου να αντεπεξέλθουν στις απαιτήσεις του νέου αντικειμένου, οι εκπαιδευτικοί θα λάβουν εξειδικευμένη επιμόρφωση, η οποία θα τους εφοδιάσει με τα κατάλληλα εργαλεία για την ορθή προσέγγιση των θεματικών ενοτήτων του μαθήματος.
Από τα δικαιώματα της γυναίκας έως την Τεχνητή Νοημοσύνη
«Αν έπρεπε να παρομοιάσει κανείς την «Ηθική» με κάποιο υπάρχον μάθημα, θα διαπίστωνε ότι θυμίζει φιλοσοφικά μαθήματα με επικάλυψη Πολιτικής Παιδείας, καθώς εμπεριέχει κανονιστικούς άξονες» αναφέρει στο «ΒΗΜΑ» ο Στέλιος Βιρβιδάκης, ομότιμος καθηγητής φιλοσοφίας στο ΕΚΠΑ και επόπτης των εργασιών της συγγραφικής ομάδας του μαθήματος της «Ηθικής».
Βασικός στόχος, επισημαίνει ο κ. Βιρβιδάκης «είναι η εξοικείωση των παιδιών με έννοιες, θεωρίες και αξίες στις οποίες προστρέχουμε όταν αντιμετωπίζουμε προβληματισμούς για την κοινωνία».
Η θεματολογία είναι ευρεία και αγγίζει καίρια ζητήματα της εποχής μας, από κοινωνικά προβλήματα, όπως η φτώχεια και η πείνα σε διάφορες περιοχές του πλανήτη, διλήμματα ζωής, όπως η ευθανασία και η αναγνώριση της αξίας κάθε παιδιού. Ακόμα, γίνεται αναφορά σε σύγχρονες συμπεριφορές όπως η αντιμετώπιση του εκφοβισμού (bullying), χωρίς να απουσιάζουν σύγχρονα ζητήματα τεχνολογίας, όπως για παράδειγμα το πώς «απειλούμαστε» από την Τεχνητή Νοημοσύνη.
Ακόμη και η διαχρονική έννοια της δικαιοσύνης -ένα ζήτημα που μελετάται εδώ και αιώνες- προσεγγίζεται βιωματικά και απλά, μέσα από ένα παραμύθι ή ένα ανέκδοτο, δίνοντας στα παιδιά τα κατάλληλα ερεθίσματα για σκέψη.
Πολυπολιτισμικότητα χωρίς δογματισμό
Ακόμα και αν το μάθημα της «Ηθικής» δεν μπορεί να θεωρηθεί θρησκευτική παιδεία, επιτρέπει συσχετίσεις, συγκλίσεις και διασυνδέσεις με θρησκευτικές παραδόσεις και κάνει δυνατή την αξιοποίησή τους» επισημαίνει ο κ. Βιρβιδάκης.
Στα βιβλία ορισμένων τάξεων περιλαμβάνεται η ενότητα «Ηθική και θρησκείες» που αναφέρονται σε όλες τις θρησκείες, με κύριο στόχο να βοηθήσουν τα παιδιά να αποδεχθούν τους συνανθρώπους τους ανεξαρτήτως πιστεύω.
«Το βιβλίο δεν πολεμά καμία θρησκεία, αλλά ούτε επιδιώκει να προβάλει κάποιο αθεϊστικό κίνημα. Αναγνωρίζει ότι η κοινωνία μας είναι πολυπολιτισμική και ότι όλοι οι πολίτες μπορούν να συνυπάρχουν και να συμβάλλουν στο κοινό καλό, εμπεδώνοντας αξίες που ρυθμίζουν την καθημερινή ζωή. Σε καμία περίπτωση το μάθημα δεν έχει σκοπό να πολιτικοποιηθεί», προσθέτει ο κ. Βιρβιδάκης.
Προσαρμογή στις ηλικίες για τα ευαίσθητα θέματα
Το περιεχόμενο και οι αξίες που προσεγγίζονται διαφέρουν από τάξη σε τάξη -από την 3η Δημοτικού όπου ξεκινά η διδασκαλία, έως την 3η Λυκείου- προκειμένου το υλικό να ανταποκρίνεται στο αντιληπτικό επίπεδο των παιδιών.
Για παράδειγμα, ένα ευαίσθητο ζήτημα όπως αυτό των αμβλώσεων δεν περιλαμβάνεται στο βιβλίο της 3ης Δημοτικού. Η συγκεκριμένη ενότητα εισάγεται σε μεγαλύτερες ηλικίες, από την 3η Γυμνασίου έως την 3η Λυκείου, διατηρώντας μια στάση που αναγνωρίζει τα δικαιώματα των γυναικών.
Πώς θα βαθμολογούνται οι μαθητές
Όσον αφορά το σκέλος της αξιολόγησης, η «Ηθική» αντιμετωπίζεται όπως και το μάθημα των Θρησκευτικών.
Όπως εξηγεί ο Σταύρος Καραγεωργάκης, Διδάκτωρ Φιλοσοφίας και συγγραφέας του προγράμματος σπουδών, «οι μαθητές θα παίρνουν κανονικά βαθμό στον έλεγχο του τετραμήνου, ωστόσο στο τέλος της σχολικής χρονιάς το μάθημα δεν θα εξετάζεται στις ενδοσχολικές γραπτές εξετάσεις».
Γιατί όμως ένα τέτοιο μάθημα να μην απευθύνεται στο σύνολο των μαθητών; Όπως σημειώνει ο κ. Καραγεωργάκης, κατά τη γνώμη του η «Ηθική» θα έπρεπε να διδάσκεται σε όλα τα παιδιά ανεξαιρέτως, καθώς πρόκειται για μια πρωτοβουλία που έχει ήδη αγκαλιαστεί θερμά από την εκπαιδευτική κοινότητα. Ωστόσο, διευκρινίζει πως «μια τέτοια αλλαγή αποτελεί απόφαση του Υπουργείου Παιδείας, και προς το παρόν το μάθημα θεσμοθετήθηκε ως μια ουσιαστική λύση για την αξιοποίηση του χρόνου των παιδιών που λαμβάνουν απαλλαγή».
Το μάθημα της «Ηθικής» όμως δεν έρχεται απλώς να καλύψει μια «τρύπα» στο ωρολόγιο πρόγραμμα ή να δώσει μια πρακτική λύση σε έναν γραφειοκρατικό και νομικό γρίφο δεκαετιών. Στην πραγματικότητα, αγγίζει την ίδια την ουσία της σύγχρονης εκπαίδευσης, την καλλιέργεια κριτικής σκέψης, την αποδοχή της ετερότητας και τη διαμόρφωση συνειδητοποιημένων πολιτών.