Γλώσσα αʹ γυμνασίου: Ενότητα 4

• Περιεχόμενα και στόχοι
• Αʹ. Εισαγωγικά κείμενα
• Βʹ. Ονοματική φράση και επιθετικός προσδιορισμός
• Γʹ. Κλίση ουσιαστικών και επιθέτων
• Δʹ. Παραγωγή και σύνθεση
• Εʹ. Στοιχεία που συνοδεύουν τον προφορικό λόγο
• ΣΤʹ. Λεξιλόγιο
• Ζʹ. Παραγωγή λόγου, διαθεματική εργασία και ανακεφαλαίωση

Διαβάζω κριτικά: Τα κείμενα περιλαμβάνουν παλαιότερα στοιχεία και συστάσεις, ορισμένες από τις οποίες αφορούν ρητά ενηλίκους. Τα μελετούμε ως γλωσσικό υλικό· δεν μετατρέπουμε αυτόματα τις αναφορές τους σε σημερινές οδηγίες για εφήβους.

Κείμενο 1

1. Σε ποιον φαίνεται να απευθύνεται η συντάκτρια; Πώς το καταλαβαίνουμε;
2. Ποιος είναι ο ρόλος των ερωτήσεων στο κλείσιμο;
3. Τι θα χρειαζόταν να ελέγξουμε πριν χρησιμοποιήσουμε έναν αριθμό του κειμένου σε σημερινό άρθρο;

Κείμενο 2

1. Πώς συνδέονται οι επισκέψεις και οι κοινωνικές σχέσεις με τα γλυκίσματα;
2. Εντοπίστε μια εικόνα που συνδυάζει γεύση και συναίσθημα.
3. Γιατί η τελευταία παράγραφος δεν αποτελεί απλώς περιγραφή ενός γλυκού;

Κείμενο 3

1. Ποιες πληροφορίες παρουσιάζονται με λέξεις και ποιες με το διάγραμμα;
2. Πού φαίνεται ότι το κείμενο αναφέρεται σε συγκεκριμένο πληθυσμό;
3. Πώς βοηθούν οι υπότιτλοι και η οπτική οργάνωση στην ανάγνωση;

Συνδυαστική ερώτηση

Πώς αλλάζει η επιλογή ουσιαστικών και επιθέτων όταν ο σκοπός είναι να πληροφορήσουμε και όταν θέλουμε να μεταδώσουμε μια προσωπική εμπειρία;

«Η μικρή ομάδα ετοίμασε μια πολύχρωμη αφίσα.»

Απλή μορφή: «η ομάδα».

Διευρυμένη μορφή: «η μικρή ομάδα της τάξης μας».

Προσέχω: Δεν υπάρχει υποχρεωτικά μόνο μία ΟΦ σε κάθε πρόταση. Μια ΟΦ μπορεί να βρίσκεται μέσα σε μεγαλύτερη φράση. Επίσης, το υποκείμενο μπορεί να εννοείται: «Ετοιμάσαμε μια αφίσα» → υποκείμενο «εμείς».

Το υποκείμενο δηλώνει για ποιον ή για τι γίνεται λόγος σε σχέση με το ρήμα. Δεν είναι πάντοτε αυτός που ενεργεί: «Το τραπέζι καθαρίστηκε».

Το κατηγορούμενο αποδίδει ιδιότητα ή ταυτότητα μέσω συνδετικού ρήματος, όπως το «είμαι». Μπορεί να είναι και επίθετο: «Η παρουσίαση είναι ενδιαφέρουσα».

Προσέχω: Η πτώση και η συντακτική λειτουργία δεν είναι το ίδιο πράγμα. Για να βρω τον ρόλο μιας φράσης, εξετάζω ολόκληρη την πρόταση.

Να βρείτε τη λειτουργία της έντονης ΟΦ:

1. Οι μαθητές της τάξης παρουσίασαν τις προτάσεις τους.
2. Η ομάδα έγραψε έναν σύντομο κατάλογο.
3. Η Ελένη είναι η συντονίστρια της συζήτησης.
4. Συζητήσαμε για τις οικογενειακές συνήθειες.
5. Η περιγραφή του τραπεζιού ήταν παραστατική.

Στην πρόταση 2 βρείτε και τη ΡΦ.

• ο φρέσκος χυμός → αρσενικό, ενικός, ονομαστική.
• τη φρέσκια σαλάτα → θηλυκό, ενικός, αιτιατική.
• των φρέσκων φρούτων → ουδέτερο, πληθυντικός, γενική.

Η συμφωνία δεν σημαίνει ότι επίθετο και ουσιαστικό έχουν ίδια κατάληξη: «η ενδιαφέρουσα πρόταση», «το φρέσκο ψωμί».

Διακρίνω:

• «Η ζεστή σούπα σερβιρίστηκε.» → επιθετικός προσδιορισμός στο «σούπα».
• «Η σούπα είναι ζεστή.» → κατηγορούμενο μέσω του «είναι».

Το αν μια ιδιότητα διαρκεί πολύ ή λίγο δεν αρκεί για να αποφασίσουμε τη λειτουργία του επιθέτου. Εξετάζουμε πώς συνδέεται με το ουσιαστικό μέσα στην πρόταση.

Άσκηση: Στις φράσεις «ένα γλυκό μήλο», «το γλυκό της ημέρας», «το μήλο είναι γλυκό», ποια είναι η λειτουργία του «γλυκό»;

• Γένος: αρσενικό, θηλυκό, ουδέτερο.
• Αριθμός: ενικός, πληθυντικός.
• Πτώση: ονομαστική, γενική, αιτιατική, κλητική.

Γραμματικό γένος και φύλο: Το «κορίτσι» είναι γραμματικά ουδέτερο. Το «τραπέζι» δεν έχει βιολογικό φύλο, αλλά έχει γραμματικό γένος, επίσης ουδέτερο.

Οι βοηθητικές ερωτήσεις «ποιος;», «τίνος;», «ποιον;» είναι χρήσιμες, αλλά τις συνδυάζουμε με τη μορφή της λέξης και τη σύνταξη.

Προσέχω τους ίδιους τύπους: «Το παιδί μίλησε» και «Άκουσα το παιδί». Η μορφή «το παιδί» είναι ίδια, όμως στην πρώτη πρόταση είναι ονομαστική και στη δεύτερη αιτιατική.

Η κλητική δεν συνοδεύεται από άρθρο. Ορισμένοι τύποι είναι γραμματικά δυνατοί, αλλά σπάνιοι στην καθημερινή χρήση, όπως η προσφώνηση ενός άψυχου πράγματος.

Παρατηρώ: Στα ουδέτερα συμπίπτουν η ονομαστική, η αιτιατική και η κλητική του ίδιου αριθμού.

Στη διάκριση δικατάληκτων και τρικατάληκτων συγκρίνουμε τις καταλήξεις στην ονομαστική, γενική και αιτιατική κάθε αριθμού· δεν υπολογίζουμε την κλητική.

• Δικατάληκτο: μαθητής, μαθητή, μαθητή · μαθητές, μαθητών, μαθητές.
• Τρικατάληκτο: φίλος, φίλου, φίλο · φίλοι, φίλων, φίλους.

Ισοσύλλαβα: διατηρούν τον αριθμό συλλαβών στους κλιτούς τύπους τους: σαλάτα → σαλάτες → σαλατών.

Ανισοσύλλαβα: σε ορισμένους τύπους εμφανίζεται διαφορετικός αριθμός συλλαβών: καφές → καφέδες · γεύση → γεύσεων · γεύμα → γεύματος.

Προσέχω: Η συλλαβή και ο τόνος είναι διαφορετικά πράγματα. Η μετακίνηση του τόνου δεν σημαίνει από μόνη της αλλαγή του αριθμού συλλαβών.

Άκλιτα: το μενού → τα μενού · το κέικ → τα κέικ. Η λέξη μένει ίδια, αλλά το άρθρο και τα συμφραζόμενα δείχνουν αριθμό και πτώση.

Εναλλακτικοί τύποι: μάνα → μάνες ή μανάδες. Δεν θεωρώ αυθαίρετα ότι κάθε ουσιαστικό έχει και τους δύο σχηματισμούς.

Συμπληρώνω:

1. οι γεύσεις → των …
2. τα γεύματα → των …
3. οι πόλεις → των …
4. το μενού → τα …
5. οι καφέδες → των …

Διακρίνω:

• ακριβός, ακριβή, ακριβό: έχει υψηλή τιμή.
• ακριβής, ακριβής, ακριβές: χαρακτηρίζεται από ακρίβεια.

«Η ακριβή συσκευή» και «η ακριβής περιγραφή» περιέχουν διαφορετικά επίθετα.

Δεύτερο παράδειγμα:

• η ακριβής οδηγία → της ακριβούς οδηγίας → την ακριβή οδηγία.
• οι ακριβείς οδηγίες → των ακριβών οδηγιών → τις ακριβείς οδηγίες.

Παρατηρώ: Το «ακριβής» έχει κοινό τύπο για αρσενικό και θηλυκό, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είναι άκλιτο.

Συμπληρώνω:

1. Η ομάδα εργάστηκε … .
2. Υπήρχε … φασαρία.
3. Η περιγραφή ήταν … παραστατική.
4. Συγκεντρώσαμε … προτάσεις.

Γράψτε τις φράσεις στον ζητούμενο τύπο:

1. το νόστιμο φαγητό → γενική πληθυντικού.
2. η ακριβής περιγραφή → ονομαστική πληθυντικού.
3. το βαθύ πιάτο → ονομαστική πληθυντικού.
4. η φρέσκια σαλάτα → αιτιατική πληθυντικού.
5. ο συνεπής μαθητής → γενική ενικού.

• σαλάτα → σαλατούλα.
• κουτί → κουτάκι.
• ψάρι → ψαράς.
• ζάχαρη → ζαχαρένιος.

Στα παραδείγματα παρατηρούμε μικρό μέγεθος, επάγγελμα ή σχέση με ένα υλικό. Τα επιθήματα δεν έχουν όλα την ίδια σημασία.

Διακρίνω:

• κουτί → κουτιού → κουτιά: κλίση, η ίδια λέξη.
• κουτί → κουτάκι: παραγωγή, νέα λέξη με πρόσθετη σημασία.

Η παραγωγή δεν είναι πάντα απλή προσθήκη γραμμάτων στον πλήρη τύπο μιας λέξης· μπορεί να αλλάζει η μορφή της βάσης.

Το -ο- εμφανίζεται συχνά ως συνδετικό φωνήεν ανάμεσα στα συνθετικά. Δεν υπάρχει όμως σε κάθε σύνθετη λέξη.

Παρατηρώ τη σημασία: Η τυρόπιτα είναι πίτα με τυρί, ενώ τα μαχαιροπίρουνα δηλώνουν μαχαίρια και πιρούνια μαζί. Οι σημασιολογικές σχέσεις των συνθετικών διαφέρουν.

Σαφή παραδείγματα:

• ξανα- + διαβάζω → ξαναδιαβάζω: επανάληψη.
• α- + δυνατός → αδύνατος: άρνηση ή έλλειψη της ιδιότητας, ανάλογα με τη σημασία.
• αν- + ώριμος → ανώριμος: έλλειψη ωριμότητας.

Στην ταξινόμηση του σχολικού βιβλίου ο σχηματισμός με αχώριστα μόρια εξετάζεται στη σύνθεση. Άλλες γραμματικές περιγραφές τον κατατάσσουν στην παραγωγή με πρόθημα. Στις ασκήσεις δηλώνουμε ποια ταξινόμηση ακολουθούμε.

Προσέχω: Δεν τεμαχίζω μια λέξη μόνο επειδή τα πρώτα γράμματά της μοιάζουν με πρόθημα. Ελέγχω τη σχέση μορφής και σημασίας και, όταν χρειάζεται, συμβουλεύομαι λεξικό.

Να χαρακτηρίσετε τον σχηματισμό:

1. πιάτο → πιάτα.
2. πιάτο → πιατάκι.
3. τυρί + πίτα → τυρόπιτα.
4. ώριμος → ανώριμος.
5. σαλάτα → σαλάτας.

Στην περίπτωση 4 χρησιμοποιήστε την ταξινόμηση του σχολικού βιβλίου και ονομάστε το πρόθημα.

Η φράση «Πολύ ωραίο!» μπορεί να εκφράσει ευχαρίστηση, έκπληξη ή ειρωνεία.

1. Τη λέμε με χαμόγελο και θερμό τόνο.
2. Τη λέμε με έμφαση και έκπληκτο βλέμμα.
3. Τη λέμε με τρόπο που υποδηλώνει ότι εννοούμε το αντίθετο.

Συζητούμε: Τι μας βοήθησε να καταλάβουμε το μήνυμα; Ήταν αρκετές μόνο οι λέξεις;

Προσέχω: Μια χειρονομία δεν έχει πάντοτε μία και μοναδική σημασία. Την ερμηνεύουμε μαζί με την περίσταση και τα υπόλοιπα στοιχεία.

Δύο μαθητές παρουσιάζουν μια σκηνή: ο ένας ζητά πληροφορίες για ένα φαγητό σε μια σχολική εκδήλωση και ο άλλος απαντά.

Πρώτη εκδοχή: ο ομιλητής ακούει προσεκτικά και εξηγεί ήρεμα.

Δεύτερη εκδοχή: βιάζεται, διακόπτει και αποφεύγει το βλέμμα του συνομιλητή.

Οι υπόλοιποι παρατηρούν τη φωνή, τις παύσεις και τις κινήσεις. Προτείνουν αλλαγές που θα έκαναν την επικοινωνία πιο σαφή και ευγενική.

Για σύνδεση με το βιβλίο, εξετάζουμε το κείμενο 12 και γράφουμε πιθανά λόγια για μία σκηνή, στηρίζοντας την επιλογή μας σε ορατές εκφράσεις και κινήσεις.

Οι μετοχές, όπως «ψημένος» και «ψιλοκομμένος», μπορούν να χρησιμοποιούνται με επιθετική λειτουργία.

Από το γενικό στο συγκεκριμένο: «Ήταν ωραία πίτα» → «Η πίτα είχε λεπτό, τραγανό φύλλο και αρωματική γέμιση».

Στη μέση του τραπεζιού βρισκόταν μια μεγάλη πήλινη πιατέλα. Γύρω της είχαν τοποθετηθεί μικρά λευκά πιάτα και διάφανα ποτήρια. Δίπλα στο καλάθι με το ζεστό ψωμί, η στρογγυλή πίτα είχε ήδη κοπεί σε άνισα κομμάτια. Το λεπτό φύλλο έτριζε στο μαχαίρι και από τη γέμιση ανέβαινε μια μυρωδιά μυρωδικών. Πιο πέρα, μια πολύχρωμη σαλάτα έδινε φωτεινές πινελιές στο λευκό τραπεζομάντιλο. Οι κουβέντες σταματούσαν για λίγο κάθε φορά που κάποιος ζητούσε να του περάσουν την πιατέλα.

Παρατηρώ: Η περιγραφή ξεκινά από το κέντρο και περνά στα γύρω αντικείμενα. Τα επίθετα υπηρετούν την εικόνα και οι ήχοι συμπληρώνουν την όψη.

Άσκηση: Βρείτε τέσσερις επιθετικούς προσδιορισμούς και αναγνωρίστε το γένος, τον αριθμό και την πτώση τους.

Πρώτη παράγραφος · Χώρος και περίσταση

Πού βρισκόμαστε; Με ποια αφορμή; Ποια γενική εικόνα δημιουργεί ο χώρος;

Δεύτερη παράγραφος · Τα αντικείμενα και τα φαγητά

Ακολουθώ πορεία από το κέντρο προς τις άκρες ή από μια πλευρά προς την άλλη. Επιλέγω δύο ή τρεις χαρακτηριστικές λεπτομέρειες για όψη, υφή και μυρωδιά.

Τρίτη παράγραφος · Άνθρωποι και ατμόσφαιρα

Πώς συμμετέχουν οι παρευρισκόμενοι; Ποιος ήχος, κίνηση ή σύντομη φράση μου έχει μείνει; Με ποια εντύπωση κλείνω;

Ελέγχω: Τα επίθετα προσφέρουν πληροφορία; Έχω αποφύγει την απλή απαρίθμηση; Συμφωνούν σωστά οι λέξεις;

Αρχή

Παρουσιάζω τη γεύση ή το άρωμα που προκαλεί την ανάμνηση.

Ανάπτυξη

Περιγράφω μια συγκεκριμένη σκηνή: τον χώρο, ένα πρόσωπο, μια κίνηση και μια μικρή λεπτομέρεια. Μπορώ να συνδυάσω σύντομη αφήγηση με περιγραφή.

Κλείσιμο

Εξηγώ τι σημαίνει σήμερα για μένα αυτή η ανάμνηση.

Προσέχω: Το προσωπικό κείμενο δεν χρειάζεται να περιλαμβάνει ιδιωτικές πληροφορίες που δεν θέλω να μοιραστώ. Μπορώ να επιλέξω φανταστική σκηνή και να το δηλώσω.

• Τίτλο που δηλώνει το θέμα.
• Ποιος οργανώνει την εκδήλωση και σε ποιους απευθύνεται.
• Ημέρα, ώρα και χώρο, με ενδεικτικά στοιχεία για την άσκηση.
• Σύντομη παρουσίαση του σκοπού.
• Δύο θέματα ή ερωτήσεις που θα συζητηθούν.
• Ευγενικό κλείσιμο και υπογραφή της ομάδας.

Ενδεικτικές ερωτήσεις για τη συζήτηση:

1. Πώς ελέγχουμε ποιος έχει γράψει μια διατροφική πληροφορία;
2. Γιατί χρειάζεται να γνωρίζουμε σε ποιον πληθυσμό απευθύνεται μια σύσταση;

Γλωσσικός στόχος: Χρησιμοποιώ σαφείς ονοματικές φράσεις και αποφεύγω υπερβολικές διατυπώσεις, όπως «η μοναδική λύση για όλους».

1. Ομάδα περιγραφής: παρουσιάζει ένα φαγητό ή ένα τραπέζι με συγκεκριμένες αισθητηριακές λεπτομέρειες.
2. Ομάδα προφορικής ιστορίας: καταγράφει, με τη σύμφωνη γνώμη του προσώπου, μια ανάμνηση σχετική με οικογενειακό ή τοπικό έθιμο.
3. Ομάδα λεξιλογίου: συγκεντρώνει ονόματα σκευών, υλικών και παρασκευών και ελέγχει τη σημασία τους σε λεξικό.
4. Ομάδα γραμματικής: επιλέγει έξι ΟΦ από τα κείμενα των ομάδων και αναλύει τους επιθετικούς προσδιορισμούς τους.

Κοινό παραδοτέο: τίτλος, τέσσερα μικρά κείμενα, δικές μας εικόνες ή εικόνες με επιτρεπόμενη χρήση, λεζάντες και πηγές.

Αν παρουσιαστούν πληροφορίες για την υγεία, ελέγχονται με τη βοήθεια κατάλληλου ειδικού. Για τη γλωσσική εργασία δεν απαιτείται καταγραφή βάρους, θερμίδων ή προσωπικών ιατρικών στοιχείων.

«Η δημιουργική ομάδα ετοίμασε ένα μικρό λεύκωμα. Οι μαθητές έγραψαν σύντομες περιγραφές και πρόσθεσαν φωτογραφίες των φαγητών. Στην παρουσίαση, η Ελένη μίλησε ήρεμα και έδειξε μια εικόνα με το χέρι της.»

1. Βρείτε την ΟΦ που λειτουργεί ως υποκείμενο στην πρώτη πρόταση και τον πυρήνα της.
2. Βρείτε μία ΟΦ μέσα στη ΡΦ της ίδιας πρότασης.
3. Ποια είναι η πτώση της φράσης «των φαγητών»;
4. Γράψτε τη φράση «σύντομες περιγραφές» στη γενική πληθυντικού.
5. Το «ήρεμα» στην τελευταία πρόταση είναι επίθετο ή επίρρημα;
6. Ποιο στοιχείο αφορά τη φωνή και ποιο τις κινήσεις;

1. Ποιος είναι ο πυρήνας της φράσης «τα μικρά πιάτα της κουζίνας»;
2. Μπορεί μια ΟΦ να περιλαμβάνεται σε μια ΡΦ;
3. Πώς διαφέρει ο επιθετικός προσδιορισμός από το κατηγορούμενο;
4. Γιατί δεν αρκεί η κατάληξη για να βρούμε πάντα την πτώση;
5. Ποια διαφορά έχει το «κουτιά» από το «κουτάκι» ως σχηματισμός;
6. Ποια είναι τα συνθετικά της λέξης «ψαρόσουπα»;
7. Πότε γράφουμε «πολλή» και πότε «πολύ»;
8. Ποια στοιχεία προσθέτει η φωνή σε όσα λέμε;

• Έχω καταλάβει τον σκοπό, τον αποδέκτη και τη μορφή του κειμένου;
• Κάθε παράγραφος αναπτύσσει ένα σαφές θέμα;
• Η περιγραφή ακολουθεί μια πορεία;
• Τα επίθετα προσθέτουν ουσιαστικές πληροφορίες;
• Επίθετα και ουσιαστικά συμφωνούν σε γένος, αριθμό και πτώση;
• Έχω ελέγξει τις γενικές πληθυντικού και τον τόνο τους;
• Έχω ξεχωρίσει το «πολύ» από το «πολλή»;
• Αποφεύγω περιττές επαναλήψεις και ασαφείς λέξεις;
• Έχω ελέγξει ορθογραφία, τόνους και στίξη;
• Έχω τηρήσει την έκταση της εκφώνησης;