Γλώσσα αʹ γυμνασίου: Ενότητα 5

• Περιεχόμενα και στόχοι
• Αʹ. Εισαγωγικά κείμενα
• Βʹ. Το ρήμα
• Γʹ. Παράγωγα ρήματα
• Δʹ. Λεξιλόγιο
• Εʹ. Το ρήμα στην αφήγηση
• ΣΤʹ. Παραγωγή λόγου, διαθεματική εργασία και ανακεφαλαίωση

Προσέχω: Οι παλιές καταχωρίσεις προβολών είναι υλικό μελέτης της μορφής των κειμένων, όχι σημερινό πρόγραμμα κινηματογράφων.

Κείμενο 1 · Η παράσταση και τα απρόοπτα

1. Πώς επηρεάζει την αφήγηση το ότι μιλά ένα παιδί που συμμετέχει στην παράσταση;
2. Εντοπίστε μια διαφορά ανάμεσα σε όσα καταλαβαίνουν οι θεατές και σε όσα γνωρίζουν τα παιδιά.
3. Πώς συνδέονται οι πολλές διαδοχικές ενέργειες με τον κωμικό ρυθμό;
4. Επιλέξτε ένα απρόοπτο και εξηγήστε τι το κάνει αστείο μέσα στην ιστορία.

Κείμενο 2 · Πληροφορία και αξιολόγηση

1. Ποια στοιχεία βοηθούν τον αναγνώστη να αναγνωρίσει κάθε ταινία;
2. Πώς καταλαβαίνουμε πότε ο συντάκτης παρουσιάζει την υπόθεση και πότε εκφράζει κρίση;
3. Τι θα κρατούσατε από μια τέτοια παρουσίαση για να ενημερώσετε έναν συμμαθητή σας;

Κείμενο 3 · Διαφορετικές προτιμήσεις

1. Πώς συνδέεται η διαφωνία με την απόφαση του αφηγητή;
2. Ποια ρήματα δηλώνουν πράξεις και ποια σκέψη ή συναίσθημα;
3. Θεωρείτε ανάλογη την αντίδρασή του με την αφορμή; Αιτιολογήστε, χωρίς να παρουσιάζετε τη γνώμη σας ως μοναδική δυνατή ανάγνωση.
4. Πώς θα μπορούσε να συνεχιστεί η συζήτηση με σεβασμό στις διαφορετικές προτιμήσεις;

«Χθες οι μαθητές παρουσίασαν ένα μικρό έργο στην αίθουσα εκδηλώσεων.»

Εννοούμενο υποκείμενο: «Παρουσιάσαμε ένα μικρό έργο» → από την κατάληξη καταλαβαίνουμε «εμείς».

Προσέχω: Δεν χρειάζονται όλα τα ρήματα τα ίδια συμπληρώματα: «Η Μαρία χαμογέλασε», «Η Μαρία άνοιξε την αυλαία», «Η Μαρία είναι η αφηγήτρια».

Οι επιλογές δεν είναι πάντοτε συνώνυμες. Διαλέγω εκείνη που ταιριάζει στην ενέργεια που θέλω να παρουσιάσω.

Άσκηση: Ξαναγράψτε τη φράση «Πήγε στην πόρτα και είπε κάτι» με δύο τρόπους: ο ήρωας να φαίνεται πρώτα διστακτικός και έπειτα αποφασιστικός.

Το πρόσωπο του ρήματος δεν αλλάζει ανάλογα με το γένος: «Ο Πέτρος μίλησε», «Η Ελένη μίλησε».

Προσέχω τη συμφωνία:

• Η ομάδα ετοιμάζει την παράσταση.
• Οι ομάδες ετοιμάζουν την παράσταση.
• Η Μαρία κι εγώ ετοιμάζουμε την παράσταση.

Άσκηση: Μετατρέψτε το «Παρακολουθώ την ταινία και κρατώ σημειώσεις» στο Αʹ πληθυντικό και στο Γʹ πληθυντικό.

Στην Αʹ συζυγία ο ενεργητικός τύπος τονίζεται συνήθως στην παραλήγουσα· στη Βʹ συζυγία ο τύπος σε -ώ τονίζεται στη λήγουσα.

Θέμα και κατάληξη: γράφ-ω, γράφ-εις · αγαπ-ώ, αγαπ-άς.

Δεν κατατάσσω ένα ρήμα κοιτάζοντας μόνο έναν παρελθοντικό τύπο. Από το «μίλησα» επιστρέφω στο «μιλώ / μιλάω».

Οι παραπάνω τύποι είναι βασικά παραδείγματα. Για ιδιαίτερους σχηματισμούς και παραλλαγές συμβουλεύομαι τη γραμματική.

• γράφω → γράφομαι.
• ετοιμάζω → ετοιμάζομαι.
• αγαπώ → αγαπιέμαι.

Δεν σχηματίζουν όλα τα ρήματα και τις δύο φωνές: τρέχω, πηγαίνω, έρχομαι, εργάζομαι.

Τα «έρχομαι» και «εργάζομαι» έχουν παθητική μορφή, χωρίς να δηλώνουν ότι το υποκείμενο δέχεται ενέργεια από κάποιον άλλο.

Άρα: Από την κατάληξη βρίσκω τη φωνή· για τη διάθεση εξετάζω το νόημα ολόκληρης της πρότασης.

Η ίδια φωνή, διαφορετικές διαθέσεις:

• «Ο ηθοποιός εργάζεται» → παθητική φωνή, ενεργητική διάθεση.
• «Ο ηθοποιός χτενίζεται μόνος του» → παθητική φωνή, μέση διάθεση.
• «Ο ηθοποιός κοιμάται» → παθητική φωνή, ουδέτερη διάθεση.

Τα συμφραζόμενα είναι απαραίτητα: «Η ηθοποιός χτενίζεται μόνη της» διαφέρει από το «Η ηθοποιός χτενίζεται από την κομμώτρια». Στη δεύτερη πρόταση δέχεται την ενέργεια.

Να αναγνωρίσετε τη φωνή και τη διάθεση των έντονων ρημάτων:

1. Ο τεχνικός ρυθμίζει τα φώτα.
2. Τα φώτα ρυθμίζονται από τον τεχνικό.
3. Ο ηθοποιός ντύνεται μόνος του.
4. Το παιδί κοιμάται.
5. Η σκηνοθέτρια εργάζεται στο γραφείο της.

Ο παρακείμενος συνδέει παρελθοντικό γεγονός με παροντική αναφορά: «Έχω γράψει την πρόσκληση, άρα είναι έτοιμη». Γιʼ αυτό δεν εξηγείται πλήρως με την απλή ετικέτα «παρελθόν».

Οι χρόνοι έχουν και άλλες χρήσεις ανάλογα με τα συμφραζόμενα. Ο πίνακας παρουσιάζει τις βασικές αφετηρίες της μελέτης μας.

Μη συνοπτικό ή εξακολουθητικό: κοιτάζουμε την ενέργεια στην εξέλιξη ή στην επανάληψή της.

«Κάθε απόγευμα κάναμε πρόβα.»

Συνοπτικό: παρουσιάζουμε την ενέργεια ως σύνολο, χωρίς να εστιάζουμε στην εσωτερική της εξέλιξη.

«Κάναμε πρόβα επί τρεις ώρες.»

Συντελεσμένο: βλέπουμε την ενέργεια ως ολοκληρωμένη πριν από ένα σημείο αναφοράς.

«Είχαμε κάνει πρόβα πριν έρθουν οι θεατές.»

Προσέχω: Η τρίωρη πρόβα έχει διάρκεια, παρότι δηλώνεται με αόριστο. Το «συνοπτικό» δεν σημαίνει υποχρεωτικά «στιγμιαίο».

Παρατατικός και αόριστος:

• «Οι θεατές συζητούσαν, όταν έσβησαν τα φώτα.»
• Ο παρατατικός δίνει το φόντο· ο αόριστος παρουσιάζει το γεγονός που αλλάζει τη σκηνή.

Υπερσυντέλικος και αόριστος:

• «Όταν ανοίξαμε τις πόρτες, είχαμε ήδη ετοιμάσει τα σκηνικά.»
• Η ετοιμασία προηγείται του ανοίγματος.

Οι μέλλοντες:

• «Αύριο θα γράψουμε την πρόσκληση.» → η συγγραφή ως σύνολο.
• «Αύριο τέτοια ώρα θα γράφουμε την πρόσκληση.» → η συγγραφή σε εξέλιξη σε μελλοντικό σημείο.
• «Μέχρι αύριο θα έχουμε γράψει την πρόσκληση.» → η συγγραφή ολοκληρωμένη έως μελλοντικό όριο.

Για την αναγνώριση: Δεν βασίζομαι μόνο στη λέξη «κάθε» ή «αύριο». Κοιτάζω τον ρηματικό τύπο και έπειτα εξηγώ τη χρήση του.

Να αναγνωρίσετε τον χρόνο των έντονων τύπων και να εξηγήσετε τι δηλώνουν:

1. Χθες παρακολουθήσαμε μια παράσταση.
2. Όσο περιμέναμε, η Μαρία διάβαζε το πρόγραμμα.
3. Όταν φτάσαμε, οι υπεύθυνοι είχαν ανοίξει τις πόρτες.
4. Έχουμε ετοιμάσει τις προσκλήσεις και μπορούμε να τις μοιράσουμε.
5. Αύριο τέτοια ώρα θα παρουσιάζουμε το έργο.
6. Ως την Παρασκευή θα έχουμε ολοκληρώσει τις πρόβες.

Συνδετική χρήση μπορούν να έχουν τα είμαι, γίνομαι, φαίνομαι, παραμένω, θεωρούμαι και άλλα ρήματα.

Συγκρίνω:

• «Η Μαρία συνάντησε την αφηγήτρια» → αντικείμενο.
• «Η Μαρία είναι η αφηγήτρια» → κατηγορούμενο.

Στη δεύτερη πρόταση δεν μεταφέρεται κάποια ενέργεια σε άλλο πρόσωπο· αποδίδεται ταυτότητα στο υποκείμενο.

Προσέχω τα συμφραζόμενα: «Παρέμεινε ήρεμος» έχει συνδετική χρήση, ενώ «παρέμεινε στην αίθουσα» δίνει κυρίως πληροφορία τόπου.

• «Η σκοτεινή αίθουσα γέμισε.» → το επίθετο προσδιορίζει το ουσιαστικό.
• «Η αίθουσα ήταν σκοτεινή.» → η ιδιότητα προβάλλεται ως πληροφορία μέσω συνδετικού ρήματος.

Άσκηση: Γράψτε τρεις προτάσεις για μια θεατρική αίθουσα, χρησιμοποιώντας διαφορετικό συνδετικό ρήμα κάθε φορά. Υπογραμμίστε τα κατηγορούμενα.

Ενδεικτικές προτάσεις: «Η σκηνή είναι στενή». «Οι κουρτίνες φαίνονται βαριές». «Οι θεατές παραμένουν σιωπηλοί».

Συνηθισμένοι σχηματισμοί ρημάτων εμφανίζονται σε -ίζω, -άζω, -εύω, -ώνω, -αίνω. Δεν προσθέτουμε οποιαδήποτε κατάληξη σε οποιαδήποτε βάση· ελέγχουμε ότι η λέξη υπάρχει και τι σημαίνει.

Ανάλυση: κοκκιν-ίζ-ω → βάση / παραγωγικό επίθημα / κλιτική κατάληξη.

Το -ίζ- συμμετέχει στον σχηματισμό της νέας λέξης. Το -ω δηλώνει εδώ τον κλιτό τύπο της.

• λάμπω → λαμπυρίζω: παράγωγο ρήμα.
• τρέμω → τρεμουλιάζω: παράγωγο ρήμα.
• παίζω → έπαιξα: διαφορετικός χρονικός τύπος του ίδιου ρήματος.
• χορεύω → χορεύουμε: διαφορετικό πρόσωπο και αριθμός του ίδιου ρήματος.

Άσκηση: Να χαρακτηρίσετε ως παραγωγή ή κλίση:

1. θυμός → θυμώνω.
2. δοκιμάζω → δοκίμασα.
3. κόκκινος → κοκκινίζω.
4. παρουσιάζω → παρουσιάζετε.
5. τρέμω → τρεμουλιάζω.

Διακρίνω:

• θεατρικός συγγραφέας: γράφει το θεατρικό έργο.
• σεναριογράφος: γράφει το σενάριο.
• σκηνοθέτης: καθοδηγεί τη συνολική καλλιτεχνική υλοποίηση.
• ηθοποιός: υποδύεται έναν ρόλο.

Το «θέατρο» μπορεί να δηλώνει την τέχνη, το κτήριο ή μια συγκεκριμένη δραστηριότητα, ανάλογα με τη χρήση του.

Γενικό: «Η παράσταση ήταν πολύ καλή».

Πιο συγκεκριμένο: «Η αλλαγή του φωτισμού έκανε τη σκηνή της αναμονής πιο αγωνιώδη».

Γενικό: «Ο ηθοποιός έπαιζε ωραία».

Πιο συγκεκριμένο: «Μιλούσε χαμηλόφωνα και απέφευγε το βλέμμα των άλλων, αποδίδοντας τον δισταγμό του ήρωα».

Άσκηση: Γράψτε μια θετική παρατήρηση και μια επιφύλαξη για φανταστική παράσταση. Στηρίξτε καθεμία σε συγκεκριμένο στοιχείο, χωρίς χαρακτηρισμούς για τα πρόσωπα.

Η αίθουσα γέμιζε και οι συμμαθητές μου ψιθύριζαν πίσω από την κουρτίνα. Είχαμε ελέγξει τα σκηνικά, αλλά κανείς δεν έβρισκε το γράμμα που χρειαζόταν στη δεύτερη σκηνή. Ανησύχησα. Θυμήθηκα ότι το είχα αφήσει πάνω σε μια καρέκλα και έτρεξα ως την άκρη της σκηνής. Ήταν ακόμη εκεί. Το άρπαξα, γύρισα στη θέση μου και πήρα μια βαθιά ανάσα. Τότε έσβησαν τα φώτα της αίθουσας. Η Μαρία μού χαμογέλασε κι εγώ ένιωσα πως μπορούσαμε επιτέλους να αρχίσουμε.

Παρατηρώ:

• Φόντο: γέμιζε, ψιθύριζαν.
• Προγενέστερα γεγονότα: είχαμε ελέγξει, είχα αφήσει.
• Δράση: έτρεξα, άρπαξα, γύρισα.
• Εσωτερικός κόσμος: ανησύχησα, θυμήθηκα, ένιωσα.

Ερώτηση: Τι θα χάναμε αν αφαιρούσαμε τις σκέψεις και τα συναισθήματα;

Αόριστος: «Χθες άνοιξα την πόρτα και είδα την ομάδα έτοιμη».

Ιστορικός ενεστώτας: «Χθες ανοίγω την πόρτα και βλέπω την ομάδα έτοιμη».

Ο ενεστώτας παρουσιάζει το παρελθοντικό περιστατικό σαν να εκτυλίσσεται μπροστά μας.

Μέλλοντας σε αναδρομική αφήγηση: «Το 2010 η μικρή ομάδα παρουσιάζει το πρώτο της έργο. Δύο χρόνια αργότερα θα οργανώσει ένα μαθητικό φεστιβάλ».

Τα γεγονότα του παραδείγματος είναι φανταστικά. Ο μέλλοντας τοποθετεί το δεύτερο γεγονός μετά από ένα παρελθοντικό σημείο αναφοράς, παρότι και τα δύο ανήκουν στο παρελθόν σε σχέση με το σήμερα.

Άσκηση: Μετατρέψτε το παράδειγμα σε παρελθοντικούς χρόνους. Τι αλλάζει στο ύφος και τι μένει ίδιο στη χρονική σειρά;

• Επιλέγω συγκεκριμένα ρήματα αντί για συνεχείς επαναλήψεις του «έκανα» και του «πήγα».
• Χρησιμοποιώ χρονικές συνδέσεις: αρχικά, λίγο αργότερα, μόλις, στο μεταξύ, στο τέλος.
• Εξηγώ αιτίες: επειδή, καθώς, γιʼ αυτό.
• Με σύντομες προτάσεις μπορώ να επιταχύνω τον ρυθμό: «Άκουσα θόρυβο. Γύρισα. Η πόρτα άνοιξε».
• Με λεπτομέρειες και περιγραφές μπορώ να καθυστερήσω τη δράση και να δημιουργήσω αναμονή.

Προσέχω: Δεν αλλάζω τυχαία χρόνους. Μια σκόπιμη αλλαγή οπτικής χρειάζεται να γίνεται κατανοητή από τα συμφραζόμενα.

Προσφώνηση και αρχή

Απευθύνομαι φιλικά στον αποδέκτη. Αναφέρω πότε έγινε η παράσταση, πού και ποιος ήταν ο δικός μου ρόλος.

Κυρίως θέμα · Το περιστατικό

• Πώς ήταν η κατάσταση πριν από το απρόοπτο;
• Τι συνέβη και ποιοι συμμετείχαν;
• Πώς αντιδράσαμε και τι σκεφτήκαμε;
• Πώς αντιμετωπίσαμε τη δυσκολία;

Μπορώ να προσθέσω σύντομο διάλογο και μια παραστατική λεπτομέρεια. Το χιούμορ στηρίζεται στην κατάσταση, χωρίς να ταπεινώνει κάποιο πρόσωπο.

Κλείσιμο και αποφώνηση

Πώς ολοκληρώθηκε η παράσταση; Τι μου έμεινε από την εμπειρία; Κλείνω με προσωπικό χαιρετισμό και υπογραφή.

Ελέγχω: Διακρίνονται τα προγενέστερα γεγονότα, το φόντο και οι κύριες ενέργειες;

Ταυτότητα

Δίνω τίτλο και τα βασικά στοιχεία που έχω ελέγξει, όπως δημιουργό ή είδος. Δεν συμπληρώνω ονόματα και χρονολογίες από αβέβαιη μνήμη.

Βασική υπόθεση

Παρουσιάζω τον ήρωα, τον τόπο, τον στόχο και το κεντρικό εμπόδιο. Αν σκοπός είναι να παρακινήσω άλλους να δουν το έργο, δεν αποκαλύπτω το τέλος χωρίς λόγο.

Προσωπική κρίση

Εξηγώ ποιο στοιχείο ξεχώρισα: ερμηνεία, μουσική, εικόνα, διάλογο ή εξέλιξη της ιστορίας. Δίνω συγκεκριμένο παράδειγμα και δηλώνω καθαρά ότι πρόκειται για τη δική μου εκτίμηση.

Γλωσσικός στόχος: Στην υπόθεση μπορώ να χρησιμοποιήσω ενεστώτα με συνέπεια. Στην κρίση αξιοποιώ κατάλληλα συνδετικά ρήματα και αιτιολόγηση.

Συμπεριλαμβάνω:

• τον τίτλο του έργου,
• τον διοργανωτή και τους συμμετέχοντες,
• ημέρα, ώρα και χώρο, με ενδεικτικά στοιχεία για την άσκηση,
• σύντομη παρουσίαση του θέματος,
• ευγενική πρόσκληση και υπογραφή.

Χρήσιμα ρήματα: σας προσκαλούμε, παρουσιάζουμε, θα παρακολουθήσετε, θα χαρούμε.

Προσέχω: Ο αποδέκτης χρειάζεται πρακτικές πληροφορίες. Μια εντυπωσιακή εικόνα ή ένας ευρηματικός τίτλος δεν τις αντικαθιστούν.

1. Γράφουμε σύντομη ιστορία με αρχική κατάσταση, απρόοπτο και έκβαση.
2. Μετατρέπουμε τις βασικές πράξεις σε διάλογο και σκηνικές οδηγίες.
3. Μοιράζουμε ρόλους: συγγραφή, ερμηνεία, σκηνικά, ήχος και συντονισμός.
4. Δοκιμάζουμε πώς η φωνή και οι κινήσεις συμπληρώνουν τις λέξεις.
5. Παρουσιάζουμε τη σκηνή και καταγράφουμε δύο σημεία που λειτούργησαν και ένα που χρειάζεται βελτίωση.

Παραδοτέα: το αφηγηματικό κείμενο, η σκηνή με τις οδηγίες της και ένα σύντομο σημείωμα για τις αλλαγές που κάναμε.

Αν επιλεγεί κινηματογράφηση, ακολουθούμε τις οδηγίες του σχολείου για τη συμμετοχή και τη χρήση εικόνας και ήχου.

«Οι μαθητές είχαν ετοιμάσει τα σκηνικά πριν φτάσουμε. Η αίθουσα ήταν ήσυχη και η Μαρία ντυνόταν μόνη της πίσω από την κουρτίνα. Ξαφνικά ακούστηκε ένα κουδούνι. Ανεβήκαμε στη σκηνή και παρουσιάσαμε το έργο. Στο τέλος όλοι φαίνονταν χαρούμενοι.»

1. Βρείτε τον υπερσυντέλικο και εξηγήστε τη χρονική σχέση που δηλώνει.
2. Σε ποιο πρόσωπο και αριθμό είναι το «ανεβήκαμε»;
3. Ποια είναι η φωνή και η διάθεση του «ντυνόταν» στη συγκεκριμένη πρόταση;
4. Εντοπίστε δύο συνδετικά ρήματα και τα κατηγορούμενά τους.
5. Μετατρέψτε το «παρουσιάσαμε» στον συνοπτικό και στον εξακολουθητικό μέλλοντα, στο ίδιο πρόσωπο.
6. Το «παρουσιάσαμε» είναι νέα παράγωγη λέξη από το «παρουσιάζω» ή κλιτός τύπος του;

1. Έχουν τα ρήματα πτώσεις; Όχι· οι προσωπικοί τύποι έχουν πρόσωπο και αριθμό.
2. Κάθε ρήμα σε -μαι έχει παθητική διάθεση; Όχι· π.χ. «εργάζομαι».
3. Μπορεί το ίδιο ρήμα να έχει διαφορετική διάθεση ανάλογα με την πρόταση; Ναι· «χτενίζεται μόνη της» και «χτενίζεται από την κομμώτρια».
4. Ο αόριστος δηλώνει πάντα κάτι σύντομο; Όχι· μπορεί να παρουσιάζει συνοπτικά μια πράξη μεγάλης διάρκειας.
5. Τι εκφράζει ο υπερσυντέλικος; Προτερόχρονο σε σχέση με παρελθοντικό σημείο αναφοράς.
6. Τι συνδέει ένα συνδετικό ρήμα; Το υποκείμενο με το κατηγορούμενο.
7. Πώς διαφέρουν τα «κοκκινίζω» και «κοκκίνισα» ως προς τον σχηματισμό; Είναι τύποι του ίδιου ρήματος· το «κοκκινίζω» ως λέξη παράγεται από το «κόκκινος».
8. Γιατί χρησιμοποιούμε ιστορικό ενεστώτα; Για να παρουσιάσουμε ένα παρελθοντικό γεγονός με αμεσότητα, σαν να εκτυλίσσεται μπροστά μας.

• Έχω προσδιορίσει τον σκοπό και τον αποδέκτη;
• Είναι σαφές ποιοι συμμετέχουν, πού και πότε;
• Τα γεγονότα ακολουθούν κατανοητή σειρά;
• Έχω εξηγήσει τις βασικές αιτίες των ενεργειών;
• Οι χρόνοι αποδίδουν σωστά τις χρονικές σχέσεις;
• Οι αλλαγές χρόνων είναι σκόπιμες και κατανοητές;
• Χρησιμοποιώ συγκεκριμένα ρήματα δράσης, σκέψης και συναισθήματος;
• Τα ρήματα συμφωνούν με τα υποκείμενα σε πρόσωπο και αριθμό;
• Στις περιγραφές συνδέω σωστά τα κατηγορούμενα με τα υποκείμενα;
• Έχω ελέγξει παραγράφους, ορθογραφία, τόνους, στίξη και έκταση;