Θέμα: Τεχνητή νοημοσύνη / Υπερνοημοσύνη (AI)
- Βλέπε & το θέμα για την Τεχνολογία
Αʹ. Σχεδιάγραμμα
✎ Θέμα: Σε μια εποχή ταχύτατης τεχνολογικής εξέλιξης, η τεχνητή νοημοσύνη επηρεάζει ολοένα και περισσότερους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας, με κυριότερο ίσως την εκπαίδευση. Ποιες είναι οι θετικές και οι αρνητικές συνέπειες της χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης και ποιες οι προϋποθέσεις για την ορθή αξιοποίησή της;
Πρόλογος
Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της σύγχρονης τεχνολογίας, καθώς μετασχηματίζει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος εργάζεται, μαθαίνει και επικοινωνεί. Ήδη εφαρμόζεται σε πλήθος τομέων —όπως η ιατρική, η βιομηχανία, η καθημερινότητα και η εκπαίδευση— προσφέροντας νέες δυνατότητες και βελτιώνοντας την αποδοτικότητα των ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Ωστόσο, παρά τις μεγάλες προοπτικές που ανοίγει, η εξάπλωσή της συνοδεύεται και από έντονους προβληματισμούς, καθώς εγείρει ερωτήματα σχετικά με τις επιπτώσεις της στην ανθρώπινη σκέψη, την εργασία και το μέλλον της κοινωνίας.
Ε₁. Θετικά στοιχεία
- Αυτοματοποίηση και ταχύτητα: Ταχεία επεξεργασία πληροφοριών και υποστήριξη στη λήψη αποφάσεων.
- Εξοικονόμηση χρόνου και κόπου: Αυτοματοποιημένα εργαλεία γραφής, διόρθωσης, μετάφρασης και ανάλυσης.
- Εκπαιδευτική υποστήριξη: Εξατομικευμένη μάθηση, ενισχυτική διδασκαλία, υποστήριξη μαθητών με ειδικές ανάγκες.
- Επιστημονική και ιατρική πρόοδος: Ανάλυση μεγάλων δεδομένων, βελτίωση διάγνωσης, επιτάχυνση έρευνας και ανάπτυξης φαρμάκων.
- Βελτίωση καθημερινότητας και υπηρεσιών: Έξυπνες εφαρμογές, αυτοματοποιημένη εξυπηρέτηση πολιτών, ψηφιακοί βοηθοί.
- Καινοτομία και οικονομική ανάπτυξη: Δημιουργία νέων αγορών, επαγγελμάτων και επιχειρηματικών μοντέλων.
- Ενίσχυση παραγωγικότητας: Υποστήριξη επαγγελματιών σε σύνθετα καθήκοντα και αύξηση αποδοτικότητας.
Ε₂. Αρνητικά στοιχεία
- Εκπαιδευτική υποβάθμιση: Παράκαμψη της μαθησιακής διαδικασίας μέσω έτοιμων απαντήσεων.
- Απώλεια δημιουργικότητας και αυτενέργειας: Μείωση της προσωπικής συμβολής και πρωτοτυπίας.
- Γνωστική εκφόρτωση: Ανάθεση της σκέψης και της επίλυσης προβλημάτων στη μηχανή, με αποδυνάμωση των νοητικών λειτουργιών.
- Μείωση κριτικής σκέψης και αναλυτικής ικανότητας: Εξάρτηση από την ΤΝ και δυσκολία αυτόνομης επεξεργασίας πληροφοριών.
- Μείωση πνευματικής επιμονής: Περιορισμός της ανθεκτικότητας απέναντι στη δυσκολία και εγκατάλειψη της προσπάθειας.
- Επιφανειακή γνώση: Κατανόηση χωρίς βάθος και ουσιαστική αφομοίωση.
- Ομογενοποίηση λόγου: Παραγωγή τυποποιημένων κειμένων χωρίς προσωπικό ύφος.
- Κίνδυνος παραπληροφόρησης: Πειστικές αλλά ανακριβείς ή κατασκευασμένες πληροφορίες (π.χ. deepfakes).
- Ηθικά και νομικά ζητήματα: Ζητήματα ευθύνης, διαφάνειας και πνευματικών δικαιωμάτων.
- Ανεργία σε παραδοσιακούς τομείς: Αντικατάσταση εργαζομένων από αυτοματοποιημένα συστήματα.
- Αυταρχικές χρήσεις: Μαζική παρακολούθηση, χειραγώγηση και περιορισμός ελευθεριών.
- Εξάρτηση από την τεχνολογία: Μετατροπή του ανθρώπου από δημιουργό σε παθητικό χρήστη.
Ε₃. Προϋποθέσεις ορθής χρήσης
- Κριτική και παιδευτική αξιοποίηση: Η ΤΝ να ενισχύει —και όχι να υποκαθιστά— τη σκέψη.
- Εκπαίδευση χρηστών: Ανάπτυξη ψηφιακού και πληροφοριακού γραμματισμού.
- Έλεγχος αξιοπιστίας: Διασταύρωση και αξιολόγηση των παραγόμενων πληροφοριών.
- Κανονιστικό πλαίσιο: Νομοθεσία για διαφάνεια, ευθύνη και ηθική χρήση.
- Συνδυασμός ανθρώπινης και τεχνητής νοημοσύνης: Συμπληρωματική λειτουργία με τον άνθρωπο σε ρόλο εποπτείας.
- Προώθηση δημιουργικότητας: Αξιοποίηση της ΤΝ για ενίσχυση πρωτοτυπίας και συνεργατικότητας.
- Κοινωνική μέριμνα: Επανεκπαίδευση εργαζομένων και στήριξη ευάλωτων ομάδων.
Εκπαίδευση
- Καλλιέργεια μεταγνώσης: Συνειδητοποίηση των ορίων και των δυνατοτήτων της τεχνολογίας.
- Διάκριση χρήσεων: Αξιοποίηση της ΤΝ ως εργαλείου καθοδήγησης και όχι ως παραγωγού έτοιμων λύσεων.
- Έμφαση στη διαδικασία: Αξιολόγηση της σκέψης, της επιχειρηματολογίας και της σύνθεσης.
- Ενίσχυση ενεργού μάθησης: Προώθηση ερωτήσεων, διαλόγου και προσωπικής προσπάθειας.
Επίλογος
Η Τεχνητή Νοημοσύνη αποτελεί πολύτιμο εργαλείο προόδου, αρκεί ο άνθρωπος να παραμένει κυρίαρχος της σκέψης του και να μη μετατρέπεται από ενεργός δημιουργός σε παθητικό αποδέκτη έτοιμων απαντήσεων.
Βʹ. Κείμενα
Έρευνα: Μόλις 10 λεπτά χρήσης AI αρκούν για να μειώσουν την κριτική σκέψη και την επιμονή
Η ραγδαία εξάπλωση των παραγωγικών μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε την επίλυση προβλημάτων. Εργαλεία όπως το ChatGPT της OpenAI και το Gemini της Google προσφέρουν άμεσες απαντήσεις σε πολύπλοκα ερωτήματα, αυξάνοντας θεωρητικά την παραγωγικότητα των χρηστών. Ωστόσο, μια νέα, εκτενής ακαδημαϊκή έρευνα που διεξήχθη από ερευνητές των πανεπιστημίων Carnegie Mellon (CMU), MIT, Οξφόρδης και UCLA, φέρνει στο φως τις σοβαρές επιπτώσεις της συνεχούς χρήσης αυτών των συστημάτων στην ανθρώπινη γνωστική ικανότητα.
Τα δεδομένα είναι ξεκάθαρα: η αλληλεπίδραση με ένα AI chatbot για ένα πολύ σύντομο χρονικό διάστημα αρκεί για να μειώσει δραματικά την επιμονή και την ικανότητα αυτόνομης σκέψης του χρήστη. Το φαινόμενο αυτό, γνωστό στη βιβλιογραφία ως γνωστική εκφόρτωση, αναδεικνύει έναν σοβαρό λειτουργικό κίνδυνο. Όταν οι χρήστες αναθέτουν την κριτική ανάλυση στις μηχανές, η επιστροφή στην αυτόνομη εργασία καθίσταται εξαιρετικά δυσχερής.
Πώς η τεχνητή νοημοσύνη επηρεάζει την κριτική σκέψη
Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας, η χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης (όπως το GPT-5) για μόλις 10 λεπτά προκαλεί απότομη πτώση στην αναλυτική ικανότητα. Οι χρήστες που βασίζονται στο AI για άμεσες λύσεις παρουσιάζουν 20% χαμηλότερο ποσοστό επιτυχίας και διπλάσιο ποσοστό εγκατάλειψης της προσπάθειας όταν καλούνται να λύσουν νέα προβλήματα χωρίς ψηφιακή βοήθεια.
Η μεθοδολογία: Πειράματα σε μαθηματικά και κατανόηση κειμένου
Η ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής τη Grace Liu από το πανεπιστήμιο CMU, σχεδίασε τρία διαφορετικά πειράματα με συμμετοχή εκατοντάδων ατόμων (N = 354, 667, 201) για να μετρήσει αντικειμενικά αυτή την πτώση απόδοσης. Στο πρώτο πείραμα, οι συμμετέχοντες χωρίστηκαν σε δύο ομάδες. Η πρώτη ομάδα κλήθηκε να λύσει ασκήσεις κλασματικών εξισώσεων χρησιμοποιώντας έναν AI βοηθό ενσωματωμένο στο περιβάλλον εργασίας. Η δεύτερη ομάδα εργάστηκε αποκλειστικά αυτόνομα.
Στο αρχικό στάδιο, η ομάδα που χρησιμοποίησε τεχνητή νοημοσύνη σημείωσε, όπως ήταν αναμενόμενο, υψηλότερα ποσοστά επιτυχίας. Η κρίσιμη αλλαγή καταγράφηκε όταν η ερευνητική ομάδα απενεργοποίησε το AI χωρίς καμία προειδοποίηση στις τρεις τελευταίες ερωτήσεις της δοκιμασίας. Εκεί, η ομάδα που είχε συνηθίσει τη ψηφιακή συνδρομή κατέρρευσε. Το ποσοστό επιτυχίας έπεσε στο 57%, έναντι 73% της ομάδας ελέγχου. Ακόμη πιο ανησυχητικό κρίνεται το γεγονός ότι το ποσοστό εγκατάλειψης σχεδόν διπλασιάστηκε (20% έναντι 11%). Οι χρήστες απλώς παραιτούνταν όταν δεν είχαν πλέον άμεση πρόσβαση στη λύση.
Τα ευρήματα αυτά επιβεβαιώθηκαν πλήρως και στο τρίτο πείραμα της έρευνας, το οποίο βασίστηκε σε ασκήσεις κατανόησης κειμένου επιπέδου SAT. Η κατανόηση κειμένου απαιτεί θεμελιωδώς διαφορετικές γνωστικές δεξιότητες από τα μαθηματικά, εστιάζοντας στην κατασκευή νοητικών μοντέλων. Η αφαίρεση του AI οδήγησε ξανά σε κάθετη πτώση των σωστών απαντήσεων (76% έναντι 89%) και σε μια στατιστικά σημαντική αύξηση των αναπάντητων ερωτημάτων.
Η διαφορά μεταξύ «έτοιμης λύσης» και «καθοδήγησης»
Μια προσεκτική ανάλυση των συνηθειών χρήσης αποκάλυψε ότι δεν ευθύνεται η ίδια η τεχνολογία για τη γνωστική καθίζηση, αλλά η μέθοδος αλληλεπίδρασης. Το 61% των συμμετεχόντων επέλεξε να ζητήσει απευθείας την τελική απάντηση από το AI. Αυτοί ακριβώς οι χρήστες κατέγραψαν τη μεγαλύτερη γνωστική πτώση. Αντιθέτως, οι συμμετέχοντες που χρησιμοποίησαν το σύστημα αποκλειστικά για να ζητήσουν υποδείξεις ή διευκρινίσεις όρων, διατήρησαν την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων στα ίδια ακριβώς επίπεδα με την ομάδα ελέγχου, χωρίς να εμφανίσουν μειωμένη επιμονή.
Τα συγκεκριμένα δεδομένα έρχονται να επιβεβαιώσουν αντίστοιχη παλαιότερη έρευνα της Microsoft. Η τελευταία είχε διαπιστώσει ότι οι εργαζόμενοι που βασίζονται υπερβολικά στους αλγορίθμους, αποδίδουν δραματικά χειρότερα όταν απαιτείται να εργαστούν μόνοι τους. Παρόμοια συμπεράσματα προέκυψαν και από ιατρική μελέτη στην Πολωνία, όπου καταγράφηκε πως ενώ οι γιατροί εντοπίζουν καλύτερα τους κινδύνους καρκίνου με τη συνδρομή AI, η διαγνωστική τους ακρίβεια πέφτει κάτω από τον γενικό μέσο όρο όταν το λογισμικό τεθεί εκτός λειτουργίας.
Τι σημαίνει αυτό για την εργασία και την εκπαίδευση
Τα αποτελέσματα της έρευνας έχουν άμεσο αντίκτυπο στην εργασιακή και εκπαιδευτική πραγματικότητα, όπου η ενσωμάτωση του AI προχωρά με ταχείς ρυθμούς. Εργαλεία όπως το ChatGPT χρησιμοποιούνται ήδη μαζικά από φοιτητές, αλλά και σε τοπικά εταιρικά περιβάλλοντα, τις περισσότερες φορές χωρίς την ύπαρξη σαφών κατευθυντηρίων γραμμών. Η πρακτική του «copy–paste» απαντήσεων για ακαδημαϊκές εργασίες ή για τη συγγραφή αναφορών δημιουργεί σταδιακά μια γενιά επαγγελματιών που στερείται θεμελιωδών δεξιοτήτων αυτενέργειας και αντοχής σε νοητικά απαιτητικές συνθήκες.
Για τις επιχειρήσεις που επενδύουν σε enterprise λύσεις AI —όπου τα μηνιαία κόστη συνδρομής ανέρχονται στα 20€ με 30€ ανά θέση εργασίας για εργαλεία όπως το ChatGPT ή το Gemini Advanced— τα ευρήματα αποτελούν προειδοποίηση. Η παραγωγικότητα ενδέχεται να καταγράφεται αυξημένη στα βραχυπρόθεσμα αποτελέσματα, ωστόσο η μακροπρόθεσμη ζημιά στην καινοτομία και την ικανότητα επίλυσης κρίσεων μπορεί να αποβεί μοιραία. Το ζητούμενο δεν είναι η απόρριψη της τεχνολογίας, αλλά η αυστηρή εκπαίδευση του προσωπικού ώστε να μεταχειρίζεται το AI ως σύμβουλο στρατηγικής και όχι ως εξωτερικό εργολάβο σκέψης.
Το GPT-6 Astra αποκρυπτογράφησε κωδικοποιημένη επιστολή του Ναπολέοντα από το 1809
Μετά τις κατηγορίες ότι γράφτηκε με AI, βραβευμένο μυθιστόρημα αποσύρεται από τη λίστα του Goncourt
Ένα βραβευμένο μυθιστόρημα με 35.000 πωλήσεις κόπηκε από τη λίστα τού Goncourt, αφού ένας ανώνυμος λογαριασμός υποστήριξε ότι το έγραψε σχεδόν ολόκληρο τεχνητή νοημοσύνη.
Η Académie Goncourt, που απονέμει το πιο διακεκριμένο λογοτεχνικό βραβείο της Γαλλίας, απέσυρε από τη μακρά λίστα υποψηφίων της ένα πολυβραβευμένο μυθιστόρημα, έπειτα από τον ισχυρισμό ανώνυμου λογαριασμού στο διαδίκτυο ότι το βιβλίο ήταν «σχεδόν εξ ολοκλήρου» γραμμένο από AI. Πρόκειται για το C'était ça ou mourir (Ήταν αυτό ή ο θάνατος) του Καναδού συγγραφέα αϊτινής καταγωγής Thélyson Orélien.
Η απόφαση, που ανακοινώθηκε την περασμένη εβδομάδα, «υπαγορεύτηκε από την επιθυμία να διαφυλαχθεί η ακεραιότητα του βραβείου Goncourt και της ίδιας της ακαδημίας, της οποίας ο κεντρικός ρόλος είναι να προωθεί και να τιμά τη λογοτεχνία που γράφουν γυναίκες και άνδρες».
Το μυθιστόρημα είναι μια λυρική αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο για έναν καθηγητή ιστορίας και γεωγραφίας που δραπετεύει από μια χώρα παραδομένη στη βία των συμμοριών και διασχίζει 12 χώρες πριν βρει καταφύγιο στον Καναδά. Κυκλοφόρησε στη Γαλλία από τις εκδόσεις Grasset τον Αύγουστο, έχει πουλήσει περίπου 35.000 αντίτυπα και κέρδισε το Prix du roman Fnac, ενώ τα δικαιώματα μετάφρασης έχουν πωληθεί σε περισσότερες από 20 χώρες.
Οι κατηγορίες εμφανίστηκαν στο X στις 21 Σεπτεμβρίου, την ίδια ημέρα που το βιβλίο κέρδισε το βραβείο Fnac. Ανώνυμος λογαριασμός με την ονομασία Balance ton Claude –σε αναφορά στο Claude AI της Anthropic– υποστήριξε ότι τροφοδότησε το μυθιστόρημα στο λογισμικό ανίχνευσης AI Pangram και ότι το αποτέλεσμα το εμφάνιζε «σχεδόν εξ ολοκλήρου» γραμμένο από τεχνητή νοημοσύνη. Η αξιοπιστία του Pangram έχει αμφισβητηθεί, και γαλλικά μέσα δοκίμασαν άλλα προγράμματα ανίχνευσης που χαρακτήρισαν το κείμενο ως πολύ πιθανώς γραμμένο από άνθρωπο.
Ο Orélien, 38 ετών, αρνήθηκε κατηγορηματικά τους ισχυρισμούς και τους απέδωσε σε ρατσιστικά κίνητρα. «Πάντα αγαπούσα τη δημιουργία και τη γραφή», είπε. «Δεν βλέπω γιατί θα χρησιμοποιούσα μια μηχανή.» Στη Libération εξήγησε ότι αξιοποίησε παραδοσιακή αϊτινή και καραϊβική γλώσσα και ρυθμούς: «Οι εικόνες, η επανάληψη και ο ρυθμός είναι μια ζωντανή γλώσσα, είναι η δική μου.»
Ο διαχειριστής του ανώνυμου λογαριασμού ταυτοποιήθηκε αργότερα από την κεντροδεξιά Le Figaro ως ένας από τους αρθρογράφους της, ο Samuel Fitoussi, συγγραφέας δοκιμίου κατά του «wokeism» στον κινηματογράφο και την τηλεόραση. Ο ίδιος εξήγησε στο X ότι ξεκίνησε την εκστρατεία επειδή, αν και «αισιόδοξος για την τεχνολογία», φοβόταν πως η AI «θα προκαλέσει την εξαφάνιση της ανάγνωσης και της γραφής».
Ο πρόεδρος της Académie Goncourt, Philippe Claudel, είχε αρχικά ζητήσει επιφυλακτικότητα απέναντι στους ισχυρισμούς, φαίνεται όμως να αναθεώρησε τη στάση του μετά τις ξεχωριστές κατηγορίες για λογοκλοπή που δημοσιεύτηκαν στα γαλλικά μέσα. Η Libération υποστήριξε ότι ο συγγραφέας λογόκλεψε ένα βραβευμένο διήγημα από τον πρόλογο του βιβλίου Το Πρωινό των Μάγων του Γάλλου δημοσιογράφου Louis Pauwels, που εκδόθηκε αρχικά το 1960.
Στην ανακοίνωσή της, η ακαδημία αναφέρθηκε στις «λογοκλοπές που διέπραξε ο συγγραφέας κατά καιρούς και που μόλις αποκαλύφθηκαν, καθώς και στο συγκλίνον αποτέλεσμα αρκετών αναλύσεων από αξιόπιστους ερευνητές και δημοσιογράφους που υπογραμμίζουν ότι [το βιβλίο] είναι, κατά πάσα πιθανότητα, κατά ένα μεγάλο μέρος προϊόν τεχνητής νοημοσύνης». «Στόχος είναι να σταλεί ένα σαφές μήνυμα», πρόσθεσε, «να διακηρυχθεί ότι δεν αποδεχόμαστε ούτε ανεχόμαστε με κανέναν τρόπο τη δημιουργία κειμένων που παράγονται με τη βοήθεια AI.»
Ο καναδικός εκδοτικός οίκος Les Éditions du Boréal, που πρώτος εξέδωσε το μυθιστόρημα, τόνισε σε δήλωσή του στο The Guardian τη σημασία του να μην εξαχθούν πρόωρα συμπεράσματα. «Δυστυχώς, σε αυτό το στάδιο, δεν είμαστε σε θέση να επιβεβαιώσουμε ή να διαψεύσουμε τους ισχυρισμούς που αντιμετωπίζει ο συγγραφέας», ανέφερε, καταδικάζοντας παράλληλα «τα μηνύματα μίσους και τις προσωπικές επιθέσεις των τελευταίων ημερών» και καλώντας όλους σε αυτοσυγκράτηση.
Ο Orélien δήλωσε ότι δεν θα σχολιάσει περαιτέρω. Μιλώντας στο φεστιβάλ Les Correspondances στη Μανόσκ, στη νότια Γαλλία, είπε: «Υπάρχει αυτή η επιθυμία να επιτεθούν όχι μόνο στο βιβλίο, αλλά κυρίως στη φωνή μου, να με αποστομώσουν.» Ανακοίνωσε ότι θα «κάνει ένα βήμα πίσω» μέχρι να ηρεμήσουν τα πράγματα.
Η Académie Goncourt θα δημοσιεύσει τη στενή λίστα υποψηφίων στις 6 Οκτωβρίου και θα ανακοινώσει τον νικητή στις 4 Νοεμβρίου.
Το ChatGPT επηρεάζει την κριτική σκέψη, σύμφωνα με έρευνα του MIT
Ανησυχητικά είναι τα αποτελέσματα νέας έρευνας του MIT σχετικά με τη χρήση του ChatGPT
Στην έρευνα συμμετείχαν συνολικά 54 άνθρωποι —ηλικίας 18 έως 39 ετών— οι οποίοι χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες. Οι ερευνητές τούς ζήτησαν να γράψουν μία έκθεση. Η πρώτη ομάδα με τη βοήθεια του ChatGPT, η δεύτερη ομάδα με τη βοήθεια της μηχανής αναζήτησης της Google και η τρίτη ομάδα, χωρίς καμία βοήθεια.
Κατά τη διάρκεια της συγγραφής, οι επιστήμονες παρακολούθησαν τη δραστηριότητα του εγκεφάλου των ατόμων με ειδικά μηχανήματα. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι όσοι χρησιμοποιούσαν το ChatGPT είχαν τη χαμηλότερη εγκεφαλική δραστηριότητα και τις χειρότερες επιδόσεις σε σύγκριση με τις άλλες δύο ομάδες - τόσο σε επίπεδο σκέψης όσο και στη γλώσσα και στη συμπεριφορά.
Όσο προχωρούσε η μελέτη, οι χρήστες του ChatGPT κατέβαλλαν όλο και λιγότερη προσπάθεια, καταλήγοντας συχνά απλώς να κάνουν αντιγραφή-επικόλληση.
Η μελέτη υποστηρίζει ότι η συχνή χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης, όπως το ChatGPT, μπορεί να βλάψει τη μαθησιακή διαδικασία, ειδικά στους νέους. Αν και δεν έχει ακόμη αξιολογηθεί από άλλους επιστήμονες, η βασική ερευνήτρια Nataliya Kosmyna τονίζει ότι τα ευρήματα είναι σημαντικά. Κατά τη γνώμη της, καθώς βασιζόμαστε όλο και περισσότερο στην τεχνητή νοημοσύνη για ευκολία και ταχύτητα, ίσως να θυσιάζουμε τη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη του εγκεφάλου μας.
Το MIT Media Lab αφιέρωσε πρόσφατα σημαντικούς πόρους για τη μελέτη των επιπτώσεων των εργαλείων γενετικής τεχνητής νοημοσύνης (generative AI). Μελέτες από τις αρχές του έτους, για παράδειγμα, έδειξαν ότι όσο περισσότερο χρόνο αφιερώνουν οι χρήστες συνομιλώντας με το ChatGPT, τόσο περισσότερο νιώθουν μοναξιά.
Η Kosmyna, που εργάζεται ως ερευνήτρια πλήρους απασχόλησης στο Media Lab από το 2021, ήθελε να διερευνήσει συγκεκριμένα τις επιπτώσεις της χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης σε σχολικές εργασίες, καθώς όλο και περισσότεροι μαθητές χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη. Έτσι, εκείνη και οι συνεργάτες της ζήτησαν από τους συμμετέχοντες να γράψουν δοκίμια διάρκειας 20 λεπτών με θέμα την ηθική της φιλανθρωπίας ή τα προβλήματα που δημιουργεί η υπερβολική πληθώρα επιλογών.
Η ομάδα που έγραψε δοκίμια χρησιμοποιώντας το ChatGPT παρέδωσε πολύ παρόμοια κείμενα, χωρίς πρωτότυπες ιδέες, βασιζόμενη στις ίδιες εκφράσεις και ιδέες. Δύο καθηγητές αγγλικών που τα αξιολόγησαν τα χαρακτήρισαν σε μεγάλο βαθμό ως «χωρίς ψυχή».
Αντίθετα, η ομάδα που έγραψε χωρίς καμία βοήθεια έδειξε την υψηλότερη εγκεφαλική λειτουργία και σύνδεση μεταξύ των ζωνών άλφα, θήτα και δέλτα, οι οποίες σχετίζονται με τη δημιουργικότητα, τη μνήμη και την επεξεργασία νοήματος. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι αυτή η ομάδα ήταν πιο συγκεντρωμένη και περίεργη, ανέλαβε την ευθύνη για τα δοκίμια της και εξέφρασε μεγαλύτερη ικανοποίηση με το αποτέλεσμα.
Η τρίτη ομάδα, που χρησιμοποίησε τη μηχανή αναζήτησης της Google, επίσης εξέφρασε μεγάλη ικανοποίηση και ενεργή εγκεφαλική λειτουργία. Η διαφορά αυτή είναι σημαντική, ειδικά γιατί πλέον πολλοί άνθρωποι αναζητούν πληροφορίες μέσα από AI chatbots αντί για την Google Search.
Οι επιστημονικές μελέτες που εξετάζουν τις επιπτώσεις της τεχνητής νοημοσύνης βρίσκονται ακόμη σε πρώιμο στάδιο και εξελίσσονται. Μια μελέτη του Χάρβαρντ από τον Μάιο διαπίστωσε ότι η γενετική τεχνητή νοημοσύνη έκανε τους ανθρώπους πιο παραγωγικούς, αλλά ταυτόχρονα λιγότερο ενθουσιώδεις. Επίσης, τον προηγούμενο μήνα, το MIT αποστασιοποιήθηκε από μια άλλη μελέτη, γραμμένη από έναν υποψήφιο διδάκτορα του οικονομικού του προγράμματος, που πρότεινε ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούσε να βελτιώσει σημαντικά την παραγωγικότητα των εργαζομένων.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη, οι μαθητές μας, η αμφιβολία και η πνευματική κόπωση
Η Τεχνητή Νοημοσύνη γράφει. Μερικές φορές υπερβολικά καλά. Καθησυχάζει, αγκαλιάζει, μιλάει απρόσκοπτα. Και οι μαθητές μας, σιγά-σιγά, παραδίδονται σε αυτήν. Τι τους απομένει να μάθουν όταν η μηχανή μπορεί να το διατυπώνει καλύτερα από αυτούς; Ίσως αυτό: μια διάθεση για την αμφιβολία, για την ατέλεια, για έναν τρόπο σκέψης που αναζητά και τρέμει, που τολμά να εφραστεί λαθεμένα αντί να προσομοιάζει τέλεια.
Αυτό το σημείωμα εξετάζει πώς η ευρεία χρήση της τεχνητής νοημοσύνης μεταμορφώνει όχι μόνο τη σχέση μας με τη γραφή, αλλά και την ίδια μας τη σκέψη. Μεταξύ πνευματικής κόπωσης και τυποποίησης του λόγου, υπερασπίζεται την ανάγκη αποκατάστασης του λάθους, της ασυμφωνίας και της εσωτερικότητας ως κριτικών αξιών που πρέπει να διδαχθούν, ενάντια στην ψευδαίσθηση της αλγοριθμικής τελειότητας. Πρόκειται για ένα άρθρο ανήσυχο αλλά και μαχητικό, που πηγάζει από την εκπαιδευτική μας πραγματικότητα και τείνει προς μια ηθική της ζωντανής γλώσσας.
Επομένως, η ερώτηση, η αμφιβολία, αυτή που προκύπτει κάθε φορά που διαβάζουμε ένα κείμενο - ή κάποιος μας το διαβάζει - είναι: "γράφτηκε από μια τεχνητή νοημοσύνη;"
Μόλις πριν από λίγους μήνες, η απάντηση φαινόταν προφανής και συνήθιζα να επαίρομαι γι' αυτό: κούφιες διατυπώσεις, κενές λέξεις, ένα πάθος για το ρήμα "βουτάω" και υπερθετικές εκφράσεις τόσο διαφανείς όσο ένα σλόγκαν του σούπερ μάρκετ. Αλλά σήμερα, γίνονται όλα πιο λεπτά, πιο εκλεπτυσμένα, πιο πονηρά. Και αυτό με ενοχλεί.
Όχι τόσο επειδή υπονοείται ότι κλέβω, όχι. Το ζήτημα της λογοκλοπής, της πνευματικής εξαπάτησης, το καταλαβαίνω. Είναι κλασικό. Σχεδόν τσιμπάει με ευγένεια. Αυτό που με ενοχλεί περισσότερο, ωστόσο, είναι αυτό που υπονοεί αυτή η υποψία: ότι, λόγω του ότι διαβάζω και γράφω σε έναν κόσμο κορεσμένο με λόγους, ίσως η φωνή μου έχει αποκτήσει μια προφορά που δεν είναι δική μου. Όχι εκείνη μιας ξένης γλώσσας, αλλά εκείνη μιας ρητορικής: προσεκτική, περιεκτική, απαλή, αλλά κατά βάση αποστεωμένη. Μια αλγοριθμική προφορά, με μια μικρή κατά τα άλλα αμερικανοποίηση της σκέψης μου.
Εξηγούμαι.
Αρκεί σήμερα να κάνεις μια ερώτηση σε μια τεχνητή νοημοσύνη για να ακούσεις μια φωνή που θα σε καθησυχάσει, θα σε επιδοκιμάσει και θα σε συγχαρεί. Μια φωνή χωρίς αιχμηρότητα, μια φωνή "αμερικανικού τύπου", με τη ρητορική έννοια του όρου: περιεκτική, προσεκτική, ευγενική, λειασμένη, άνοστη. Ξεκινάει λέγοντας ναι, στη συνέχεια εξηγεί γιατί δεν είναι ακριβώς αυτό, αλλά διατηρεί πάντα την πιθανότητα να έχετε εσείς δίκιο με τον δικό σας τρόπο.
Ναι, η ΤΝ μιλάει καλά. Υπερβολικά καλά. Δεν σκέφτεται, προβλέπει την επόμενη λέξη. Δεν αμφισβητεί, επαναδιατυπώνει. Δεν φαντάζεται, εξάγει και κυρίως: δεν λέει ποτέ όχι. Ποτέ δεν ρισκάρει να δυσαρεστήσει. Η ρητορική της είναι μια ρητορική γυαλισμένης συναίνεσης, προ-προγραμματισμένης ενσυναίσθησης και κατά παραγγελία καλοσύνης. Μιλάει σαν ψυχίατρος εταιρείας υπό Xanax: "Έχετε απόλυτο δίκιο να θίγετε αυτό το σημείο, αλλά αξίζει επίσης να σκεφτείτε ότι…" επιβραβεύοντας πάντα την άποψή σας πριν τη διαλύσει σε έναν χλιαρό αφρό.
Είναι μια φωνή που δεν σε ενοχλεί, που δεν σου πάει κόντρα, που ποτέ δεν σε αφοπλίζει. Και αυτό ακριβώς είναι που την κάνει ύποπτη. Ενώ το να σκέφτεσαι, το να σκέφτεσαι πραγματικά, δεν σημαίνει να κολακεύεις, σημαίνει να κοντράρεις, να κάνεις λάθος και να αντιφάσκεις με τον εαυτό σου. Να πέφτεις, να ξαναρχίζεις, να αντιστέκεσαι. Το να σκέφτεσαι σημαίνει να αποδέχεσαι ότι κάνεις λάθος. Όχι για να διορθώνεσαι αμέσως, αλλά για να μαθαίνεις να διατυπώνεις καλύτερα. Σημαίνει να αποτυγχάνεις στη γλώσσα, να σκοντάφτεις στις ιδέες και να επωφελείσαι από αυτά τα στραβοπατήματα για να προχωράς μπροστά. Σημαίνει επίσης να αποφασίζεις, να λες "διαφωνώ" και ίσως ακολουθήσει ένα "αλλά", αλλά… όχι συστηματικά. Να λες "αυτό που λες είναι λάθος και να γιατί". Λέγοντας απλά το περίφημο "σκέφτομαι", εκεί καταλήγουμε: να μιλάμε από κάτι ζωντανό, όχι από μια πιθανότητα.
Επειδή το να σκέφτεσαι, το να σκέφτεσαι πραγματικά, σημαίνει επίσης να συγκρούεσαι, να σου απαντούν όχι. Το να ακούς ότι έκανες λάθος, ότι το ερώτημά σου ήταν κακώς τεθειμένο, ότι η οπτική γωνία που θεωρούσες πρωτότυπη είναι ένα ξαναζεσταμένο κλισέ. Το να σκέφτεσαι, φυσικά, σημαίνει να βιώνεις τη σύγκρουση και, πάνω απ' όλα, να αποδέχεσαι την τραχιά πλευρά της γλώσσας. Και αυτήν την ζωτικότητα, την οποία η ΤΝ δεν έχει, όχι ακόμα… Προς το παρόν, εξακολουθεί να μιμείται τη γλώσσα της σκέψης, εκτελεί, στην καλύτερη περίπτωση ενορχηστρώνει καλοφτιαγμένες προτάσεις χωρίς ποτέ να διακινδυνεύει μια κακώς εκφρασμένη ιδέα.
Είναι το στατιστικό άθροισμα δισεκατομμυρίων ανθρώπινων προτάσεων, που τροφοδοτούνται από τα κυρίαρχα σώματα κειμένων: αμερικανικά γραπτά, μετριοπαθή άρθρα, κοινωνικοί κώδικες, εγχειρίδια μη βίαιης επικοινωνίας. Είναι ο καθρέφτης αυτού που παράγει η εποχή μας ως λέξεις: σωστές, ευγενικές, επίσημες. Ένα είδος παγκόσμιας ευγένειας και λεκτικού αμορτισέρ. Και σε αυτόν τον κόσμο της "ασφαλούς γλώσσας", η διαφωνία γίνεται ένα περιστατικό. Η κριτική ένας συναγερμός. Ο ισχυρισμός, μια μικροεπιθετικότητα.
Και τότε, η ΤΝ προσαρμόζεται για άλλη μια φορά και πάντα. Προτιμά να λέει "θα μπορούσαμε να πούμε ότι" παρά "αυτό είναι". Προτιμά να προτείνει παρά να αποφασίζει. Προτιμά να συνοδεύει παρά να προκαλεί. Είναι σίγουρα ένα εργαλείο, αλλά ένα εργαλείο που εκπαιδεύει εν αγνοία του.
Αυτή την εβδομάδα είχα μια συζήτηση με έναν συνάδελφο καθηγητή. 'Εναν πραγματικό, με σάρκα και οστά και κουρασμένο. Μου είπε: "Τι άλλο όμως να διδάσκουμε στους μαθητές μας όταν περνούν τις μέρες τους παραδίδοντας γραπτά βουτηγμένα στη σάλτσα της τεχνητής νοημοσύνης;"
Είχε αυτή την ανήσυχη φωνή εκείνων που δεν καταγγέλλουν, αλλά βλέπουν. 'Οχι άλλη εξαπάτηση, ναι. Αλλά πάνω απ' όλα, μια αργή, προσωπική απονομιμοποίηση: πώς μπορείς να πιστεύεις ότι αξίζεις ένα 14 όταν το μόνο που έχεις κάνει είναι να διορθώσεις μια αυτόματη υπόδειξη; Πώς μπορείς να νιώθεις νόμιμος σε ένα σχολικό σύστημα που ήδη υπονόμευε την εμπιστοσύνη μέσω των βαθμών και το οποίο τώρα είναι αβοήθητο απέναντι σε essay generator πιο ρευστά από τη σκέψη;
Κανείς, έλεγε, δεν φαίνεται να αντιλαμβάνεται, στον εκπαιδευτικό κόσμο, τι χάνουμε με την ΤΝ. Οπότε ναι, σε ορισμένους προσφέρονται εκπαιδευτικά σεμινάρια "διδασκαλία με την ΤΝ", ενώ το πραγματικό ζήτημα είναι πιο ρητορικό από το "Διδασκαλία στην εποχή της ΤΝ". Ο ίδιος ο ρόλος μας ως εκπαιδευτικών αμφισβητείται από τη χρήση της από τους μαθητές μας. Απάτη σε όλο και μεγαλύτερο βαθμό, φυσικά, αλλά ακόμη πιο σοβαρό: πώς μπορεί ένας μαθητής που έχει περάσει ολόκληρη τη σχολική του ζωή επενδύοντας, ερευνώντας, να εξακολουθεί να αισθάνεται καλά όταν παραδίδει ένα αντίγραφο, στην καλύτερη περίπτωση "τακτοποιημένο" από μια μηχανή, αλλά πιο συχνά γραμμένο από μια μηχανή "που γράφει καλύτερα", σκέφτεται πιο γρήγορα, ανάγει την αποτελεσματικότητα σε αισθητική;
Η αυτοπεποίθησή τους, η οποία έχει ήδη αποδυναμωθεί από ένα σχολικό σύστημα που βασίζεται στους βαθμούς, θρυμματίζεται ακόμη περισσότερο. Η ΤΝ τρυπώνει εκεί και εντείνει την αμφιβολία τόσο που χάνονται τα σημεία αναφοράς. Η ΤΝ δεν απαντά απλά· αντικαθιστά. Και σε αυτή την λεία υποκατάσταση, οι σπουδαστές μας χάνουν κυριολεκτικά το χέρι τους. Το πανεπιστήμιο προσπαθεί να επιστρέψει στις χειρόγραφες εργασίες, στις προφορικές εξετάσεις που θα "επικύρωναν" τα γραπτά.
Ποιος όμως θα έχει τα μέσα να το γενικεύσει όλο αυτό; Ποιος θα μπορεί ακόμα να αντέξει με γυμνή φωνή απέναντι στη ροή; Αν δεν έχει σημασία ποιος γράφει, μόνο ο προφορικός λόγος θα μπορεί να διακρίνει τον άνθρωπο από τη μηχανή; Και αρκεί να ελέγξουμε αν κάποιος ξέρει να επαναλάβει ένα κείμενο γραμμένο από κάτι "άλλο";
Είχε ήδη σημειωθεί η μικροεπανάσταση του υπολογιστή, η οποία επέτρεπε την αντιγραφή και επικόλληση αποσπασμάτων από το δικό του κείμενο, περιορίζοντας την απεριόριστη επανεγγραφή με το χέρι. Σήμερα δεν πρόκειται πλέον για σύνθεση, για παζλ, αλλά για διακοπή της πλήρους αντιγραφής και επικόλλησης, μερικές φορές ακόμη και χωρίς την προσπάθεια επανάγνωσης του "δικού" σου προϊόντος, το οποίο θα φέρει την υπογραφή σου στο περιθώριο.
Όχι, η πραγματική μάχη δεν βρίσκεται στο format, βρίσκεται στην ύλη. Σε αυτό που διδάσκουμε. Νομίζαμε ότι είχαμε τελειώσει με τις μεγάλες αξίες του παρελθόντος: την προσπάθεια, την αμφιβολία, τη βραδύτητα, τη διαμορφωτική αποτυχία. Να τες ξανά. Πάντα έχουν μια γεύση παλιού, μέχρι που το υπερβολικά μοντέρνο γίνεται κενό. Κι εδώ πιανόμαστε από αυτές. Η αποδοχή ότι μια σκέψη μπορεί να είναι αδέξια, αδύναμη, ατελής, αλλά ότι έχει αυτό που κανένα λογισμικό δεν μπορεί να προσομοιώσει: την εσωτερικότητα. Λέω στους μαθητές μου: αυτό που σκέφτεσαι είναι αναμφίβολα αδέξιο, πρόχειρο, ασαφές, αλλά είναι δικό σου. Και επειδή είναι δικό σου, είναι πολύτιμο.
Η ΤΝ (η οποία μερικές φορές έχει αντικαταστήσει ορισμένους υπερβολικά αγχωμένους γονείς) παράγει ρητορικά μιλφέιγ που αντέχουν μόνο μέσω της ψευδαίσθησης της φόρμας… αλλά και πάλι. Και εδώ επιστρέφω σε αυτόν τον βουβό πόνο: μήπως παραδιαβάζοντας ΤΝ, αφήνοντάς την να μας υπαγορεύει υπερβολικά τον ρυθμό και τη σύνταξη, αρχίζουμε να τη μιμούμαστε. Ίσως η ίδια η σκέψη μας μορφοποιείται. Χάνει την αιχμηροτητά της. Αμερικανοποιείται. Όχι από θέληση, αλλά από όσμωση. Και από κούραση.
Μιλάμε μήπως μια γαλλική γλώσσα που δεν σκέφτεται πλέον στα γαλλικά; Μια γλώσσα που βραχυκυκλώνει την υποτακτική, που απλοποιεί την αμφιβολία, που εξομαλύνει τις κριτικές γωνίες υπέρ της αφηγηματικής αποτελεσματικότητας; Μιλάμε μήπως για αγγλοσαξονική σύνταξη εφαρμοσμένη στα γαλλικά; Όχι εδώ, όχι τώρα.
Ας μιλήσουμε καλύτερα γι' αυτό που έχει σημασία, καθώς η γλώσσα, άλλωστε, είναι μόνο ένα εργαλείο για την ανάπτυξη αυτού που έχει σημασία: της κριτικής σκέψης. Αυτού του τρόπου να κατοικούμε τη γλώσσα χωρίς να την τυποποιούμε. Τα γραπτά μας δεν είναι εμποτισμένα με το ίδιο ύφος: η ευρωπαϊκή, η αραβική, η αφρικανική ρητορική είναι πολυφωνική, απείθαρχη, ζωντανή.
Γι' αυτό λέω στους σκεπτικιστές: θέλετε να μάθετε αν ένα κείμενο γράφτηκε από μηχανή; Διαβάστε το. Ξύστε το δέρμα. Τρέμει; Γλιστράει; Σας αντικρούει; Νιώθετε μια φωνή να ψάχνεται, μια σκέψη να ξεφεύγει, μια κακώς επιλεγμένη αλλά απαραίτητη λέξη; Τότε είναι ανθρώπινο. Έτσι, αν υπάρχει μια πραγματική μέθοδος για την αναγνώριση ενός κειμένου που παράγεται από την ΤΝ, δεν είναι μέσω της σάρωσης: το θέτουμε απέναντι στην στυλομετρία του, την αντήχησή του, την έμμεση γραμματική του.
Κατεβάστε τους παλιούς σας συγγραφείς: είναι οι καλύτεροι ανιχνευτές που έχουμε. Η ΤΝ, όσο γι ' αυτή, δεν τρέμει ποτέ. Μας χαϊδεύει και συχνά μας κοιμίζει. Εναπόκειται σε εμάς να διαλέξουμε αν θέλουμε να συνεχίσουμε να σκεφτόμαστε φωναχτά ή απλώς να επαναλαμβάνουμε χαμηλόφωνα αυτό που ήδη ξέρει πώς να διατυπώνει χωρίς κανένα ρίγος.
Ωστόσο, η κριτική σκέψη δεν γεννιέται μέσα στη μαλθακότητα. Γι' αυτό η ψευδαίσθηση είναι ισχυρή: η ΤΝ μιλάει σαν σοφός, αλλά είναι μόνο μια αντανάκλαση των πιο λείων μας συμβάσεων. Μια ρητορική αποφυγής. Μια απαλή φωνή για έναν ανήσυχο κόσμο. Δεν πρόκειται για δαιμονοποίηση του εργαλείου. Αρνούμαστε μόνο να το συγχέουμε με τη σκέψη. Με την αληθινή, ενσαρκωμένη, ατελή, αιχμηρή, ανθρώπινη σκέψη.
Κι όμως, ακριβώς τη στιγμή που συνηθίζουμε αυτές τις απαλές φωνές, οι γίγαντες της υψηλής τεχνολογίας ανακοινώνουν ήδη τι ακολουθεί: την deep IA, την τέλεια ψευδαίσθηση. Μια προσομοιωμένη σκέψη που θα μιλάει με όλους τους τόνους μας, τις αμφιβολίες μας, τα υπολογισμένα ξεσπάσματά μας. Θα μιμείται ακόμη και την αποδοκιμασία. Αλλά θα εξακολουθεί να είναι μια σκηνοθεσία. Μια περφόρμανς.
Ας μην συνηθίσουμε λοιπόν στα κείμενα χωρίς λάθη, χωρίς τριβές και με μετρημένη κριτική. Αν χάσουμε την ικανότητά μας να ενοχλούμε και να ενοχλούμαστε, να μισούμε ένα ύφος ή την απουσία του, τότε θα έχουμε ανταλλάξει τη σκέψη με ό,τι είναι κοινώς αποδεκτό. Και τον λόγο με την μίμησή του. Αν μια μέρα δεν νιώθετε πλέον τίποτα διαβάζοντας, αν όλα σας φαίνονται σωστά αλλά τίποτα δεν σας ενοχλεί, τότε ίσως δεν σκέφτεστε πλέον. Απλώς διαβάζετε αυτό που θα μπορούσε να έχει πει κάποιος άλλος. Καλύτερα. Αλλά χωρίς εμάς.
Όταν το ChatGPT γίνεται «ψυχολόγος»: Μια νέα χρήση για την τεχνητή νοημοσύνη
Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη του Χάρβαρντ, τα AI chatbots χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο για ψυχολογική υποστήριξη
Το ChatGPT και παρόμοια εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, σχεδιασμένα αρχικά για την επίλυση τεχνικών προβλημάτων και την παροχή πληροφοριών, αποκτούν έναν νέο και απρόσμενο ρόλο: γίνονται καταφύγιο για όσους αναζητούν υποστήριξη σε προσωπικά ζητήματα.
Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη του Χάρβαρντ που επικαλείται το Euronews, η τεχνητή νοημοσύνη πλέον χρησιμοποιείται από έναν αυξανόμενο αριθμό ανθρώπων σαν ψηφιακός «συνομιλητής» με τον οποίο μιλούν για όσα τους απασχολούν.
«Όταν νιώθω πίεση, στρέφομαι στο ChatGPT»
Η Ρίτα Μαρσελίνο, σύμβουλος πληροφορικής, στρέφεται στο ChatGPT σε στιγμές πίεσης. «Με βοηθά να οργανώσω τη σκέψη μου πριν από απαιτητικές καταστάσεις, όπως μια επαγγελματική συνέντευξη ή μια παρουσίαση», εξηγεί. «Και κάποιες φορές, απλώς όταν νιώθω μπλοκαρισμένη».
Αντίστοιχα, ο Ζοάο Αράνια, στέλεχος στον χώρο των πωλήσεων, βλέπει στο chatbot έναν συνομιλητή άμεσο και πρόθυμο. «Όταν κάτι με απασχολεί, θέλω να το συζητήσω αμέσως. Το ChatGPT είναι εκεί, χωρίς καθυστερήσεις, χωρίς ραντεβού».
Η αμεσότητα και η διαθεσιμότητα είναι ακριβώς τα χαρακτηριστικά που ενισχύουν αυτή τη νέα χρήση. Όμως τίποτα από αυτά δεν σημαίνει ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αντικαταστήσει την ψυχοθεραπεία.
Όπως εξηγεί η ψυχολόγος Άνα Ρίτα Ολιβέιρα: «Υπάρχουν πολλές διαθέσιμες τεχνικές αυτοβοήθειας, αλλά η πραγματική αλλαγή συμβαίνει μέσα από τη σχέση μεταξύ θεραπευτή και θεραπευόμενου. Δεν είναι απλώς θέμα συμβουλής, αλλά συν-εμπειρίας και σταδιακής επεξεργασίας».
Τόσο ο Μαρσελίνο όσο και η Αράνια, συνεχίζουν κανονικά τις συνεδρίες τους με ειδικό. Όπως λένε, η εμπειρία του chatbot είναι μεν χρήσιμη, αλλά διαφορετικής φύσης. «Με τον ψυχολόγο, η συζήτηση μπορεί να πάρει τροπή που δεν ελέγχεις», λέει ο Αράνια. «Ο ειδικός μπορεί να σε διακόψει, να σε προκαλέσει, να εστιάσει σε κάτι που αποφεύγεις. Με το ChatGPT, η κατεύθυνση είναι σχεδόν αποκλειστικά δική σου».
Η άνοδος της ψηφιακής αυτοδιάγνωσης
Μαζί με την ψυχολογική στήριξη, η χρήση εργαλείων ΑΙ ενισχύει και την τάση της αυτοδιάγνωσης. Δεν είναι κάτι καινούργιο, καθώς εδώ και χρόνια οι μηχανές αναζήτησης παίζουν τον ρόλο του «ψηφιακού γιατρού». Το νέο στοιχείο είναι η αμεσότητα και η αίσθηση προσωποποιημένης απάντησης.
Όπως αναφέρει η Ολιβέιρα, αρκετοί ασθενείς εμφανίζονται στις συνεδρίες έχοντας ήδη καταλήξει σε συμπεράσματα για την ψυχική τους κατάσταση: «Έχουν κάνει την έρευνά τους, έχουν μιλήσει με ένα chatbot, κι έρχονται με μια προκατασκευασμένη εικόνα. Το πρόβλημα είναι ότι η διάγνωση δεν είναι απλώς θέμα συμπτωμάτων. Απαιτεί εκτίμηση πολλών παραμέτρων και ανθρώπινη αλληλεπίδραση».
Η ίδια εκφράζει επιφυλάξεις για τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης ως μοναδική πηγή ψυχολογικής στήριξης. «Η αποκλειστική προσφυγή μπορεί να φέρει παρανοήσεις και να υπονομεύσει την ίδια την έννοια της θεραπείας. Σε βάθος χρόνου, υπάρχει και ο κίνδυνος να αποδυναμωθεί η αξιοπιστία του επαγγέλματος».
Γιατί η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν έχει πάρει τη δουλειά μας (ακόμα)
Και γιατί οι θέσεις εργασίας δεν μειώνονται με τους ρυθμούς που πολλοί εκτιμούσαν
Η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι πλέον παντού, ωστόσο δεν έχει πάρει τη δουλειά μας, τουλάχιστον προς το παρόν.
Σχεδόν κάθε εβδομάδα, η παγκόσμια τεχνολογική κοινότητα κάνει ένα ακόμη βήμα προς την κατεύθυνση της τεχνητής υπερνοημοσύνης. Τα πιο εξελιγμένα μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης είναι σήμερα ικανά να εκτελούν ένα εντυπωσιακό εύρος εργασιών: από τη σύνταξη αναλυτικών εκθέσεων έως τη δημιουργία βίντεο κατά παραγγελία. Επιπλέον, τα φαινόμενα «παραισθήσεων» -δηλαδή τα λάθη στην παραγωγή περιεχομένου- φαίνεται να μειώνονται.
Δεν προκαλεί έκπληξη, λοιπόν, το γεγονός ότι πολλοί άνθρωποι εκφράζουν ανησυχία για το μέλλον της εργασίας τους. Νωρίτερα φέτος, οι παγκόσμιες αναζητήσεις στο Google για τη φράση «ανεργία στην Τεχνητή Νοημοσύνη» έφτασαν σε ιστορικό υψηλό. Σε πόλεις όπως το Λονδίνο και το Σαν Φρανσίσκο, η ερώτηση «Πόσος καιρός πιστεύετε ότι σας απομένει;» έχει γίνει κοινότοπο θέμα συζήτησης. Το τι συμβαίνει, όμως, στην πραγματικότητα με την τεχνητή νοημοσύνη και εάν το ChatGPT ήρθε για να μας μας πάρει τη δουλειά, εξετάζει σε άρθρο του ο Economist.
Πολλοί ειδικοί υποστηρίζουν πως ναι, η Τεχνητή Νοημοσύνη προοδευτικά, θα αντικαταστήσει θέσεις εργασίας. Αναφέρονται, μεταξύ άλλων, σε πρόσφατη μελέτη των Carl Benedikt Frey και Pedro Llanos-Paredes από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, η οποία εντοπίζει σύνδεση ανάμεσα στον αυτοματισμό και τη μείωση της ζήτησης για μεταφραστές. Παρόλα αυτά, επίσημα στατιστικά από τις ΗΠΑ δείχνουν ότι η απασχόληση στον τομέα της διερμηνείας, της μετάφρασης και των συναφών επαγγελμάτων έχει αυξηθεί κατά 7% σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά.
Άλλο συχνό επιχείρημα προς αυτόν τον ισχυρισμό είναι το παράδειγμα της Klarna, εταιρείας fintech που διαφήμισε τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης για την αυτοματοποίηση της εξυπηρέτησης πελατών. Ωστόσο, σήμερα φαίνεται να αλλάζει στάση. «Πάντα θα υπάρχει ένας άνθρωπος αν θέλετε», διαβεβαίωσε πρόσφατα ο διευθύνων σύμβουλος της, Sebastian Siemiatkowski.
Παρόλα αυτά, αρκετοί εξακολουθούν να αναζητούν αποδείξεις ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη προκαλεί καταστροφική απώλεια θέσεων εργασίας. Ένα συχνά χρησιμοποιούμενο μέτρο είναι η αναλογία ανεργίας μεταξύ των πρόσφατων αποφοίτων πανεπιστημίου και του συνολικού ποσοστού ανεργίας στις ΗΠΑ. Οι νεαροί απόφοιτοι είναι πλέον πιο πιθανό να είναι άνεργοι σε σύγκριση με τον μέσο εργαζόμενο. Η εξήγηση που προτείνεται είναι ότι οι νεότεροι απασχολούνται συχνότερα σε θέσεις εισαγωγικού επιπέδου σε τομείς υψηλής γνωσιακής απαίτησης, όπως βοηθοί δικηγόρων ή αναλυτές σε συμβουλευτικές εταιρείες. Ακριβώς τέτοιες εργασίες μπορούν να εκτελούνται πλέον επαρκώς από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Μήπως λοιπόν αυτές οι θέσεις εξαφανίστηκαν;
Κι όμως, η απάντηση είναι: όχι. Τα διαθέσιμα δεδομένα δεν υποστηρίζουν κάποιον τέτοιο μηχανισμό. Η «σχετική ανεργία» των πρόσφατων αποφοίτων άρχισε να αυξάνεται από το 2009, πολύ πριν από την εμφάνιση των σύγχρονων εργαλείων παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης. Επιπλέον, το πραγματικό ποσοστό ανεργίας τους παραμένει χαμηλό, γύρω στο 4%.
Αξιοποιώντας ένα εργαλείο μέτρησης που πρωτοπαρουσιάστηκε το 2023, η ανάλυση στρέφεται τώρα στα στοιχεία απασχόλησης ανά επάγγελμα στις ΗΠΑ, εστιάζοντας σε κατηγορίες που θεωρούνται ευάλωτες στην αυτοματοποίηση μέσω ΤΝ. Πρόκειται για υπαλλήλους γραφείου, που περιλαμβάνουν άτομα σε back-office θέσεις, οικονομικές υπηρεσίες, πωλήσεις και άλλες παρόμοιες λειτουργίες. Το μοτίβο είναι αντίστοιχο: δεν εντοπίζονται ενδείξεις αρνητικού αντίκτυπου από την Τεχνητή Νοημοσύνη . Αντιθέτως, το ποσοστό απασχόλησης σε αυτές τις θέσεις έχει αυξηθεί ελαφρώς τον τελευταίο χρόνο.
Σε γενικές γραμμές, η ανεργία στις ΗΠΑ παραμένει χαμηλή, στο 4,2%. Η αύξηση των μισθών εξακολουθεί να είναι ισχυρή, κάτι που δύσκολα συνάδει με το επιχείρημα ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη οδηγεί σε πτώση της ζήτησης για εργασία. Το ίδιο μοτίβο παρατηρείται και εκτός Ηνωμένων Πολιτειών: οι αποδοχές στη Βρετανία, την ευρωζώνη και την Ιαπωνία εμφανίζουν αξιοσημείωτη άνοδο. Το 2024, το ποσοστό απασχόλησης στις χώρες-μέλη του ΟΟΣΑ, δηλαδή το μερίδιο του ενεργού πληθυσμού που εργάζεται, έφτασε σε ιστορικά υψηλά επίπεδα.
Πώς εξηγείται το ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη «δεν μας έχει πάρει τις δουλειές»;
Υπάρχουν δύο βασικές, ενδεχομένως αντικρουόμενες, εξηγήσεις για αυτή την εξέλιξη. Πρώτον, παρά τις διαρκείς ανακοινώσεις ότι οι επιχειρήσεις ενσωματώνουν την Τεχνητή Νοημοσύνη σε κάθε πτυχή της λειτουργίας τους, στην πράξη λίγες τη χρησιμοποιούν για την παραγωγή προϊόντων και υπηρεσιών. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, λιγότερο από το 10% των αμερικανικών επιχειρήσεων το κάνει. Δεύτερον, ακόμη και όταν υιοθετείται η Τεχνητή Νοημοσύνη, δεν συνεπάγεται απαραίτητα απολύσεις. Αντιθέτως, η τεχνολογία μπορεί απλώς να ενισχύσει την παραγωγικότητα του εργαζομένου, χωρίς να τον καταστήσει περιττό.
«Όποια κι αν είναι η ακριβής εξήγηση, προς το παρόν, δεν υπάρχει λόγος πανικού», καταλήγει ο Economist.
Η τεχνητή νοημοσύνη καταστρέφει το εκπαιδευτικό σύστημα των ΗΠΑ
Η τεχνητή νοημοσύνη έχει προκαλέσει βαθιά "αναστάτωση" στο εκπαιδευτικό σύστημα των ΗΠΑ, με τις επιπτώσεις να είναι τόσο ευρείες που θέτουν σε αμφισβήτηση το μέλλον μιας λειτουργικής κοινωνίας.
Η τεχνητή νοημοσύνη έχει προκαλέσει βαθιά "αναστάτωση" στο εκπαιδευτικό σύστημα των ΗΠΑ, με τις επιπτώσεις να είναι τόσο ευρείες που θέτουν σε αμφισβήτηση το μέλλον μιας λειτουργικής κοινωνίας.
Σύμφωνα με πρόσφατο ρεπορτάζ του New York Magazine, η τεχνητή νοημοσύνη έχει ήδη επηρεάσει βαθιά διανοητικά μια ολόκληρη γενιά φοιτητών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Chungin "Roy" Lee, φοιτητής που μεταγράφηκε στο Πανεπιστήμιο Columbia, ο οποίος χρησιμοποίησε το ChatGPT για να γράψει την προσωπική έκθεση που του επέτρεψε την είσοδο στο ίδρυμα.
«Οι περισσότερες εργασίες στο κολέγιο δεν είναι σχετικές», δήλωσε ο Lee. «Μπορούν να παρακαμφθούν με τεχνητή νοημοσύνη και απλά δεν είχα κανένα ενδιαφέρον να τις κάνω». Όταν ρωτήθηκε γιατί προσπάθησε τόσο πολύ να εισαχθεί σε ένα πανεπιστήμιο της Ivy League μόνο για να αναθέσει όλη τη μάθηση σε ένα ρομπότ, απάντησε: «Είναι το καλύτερο μέρος για να γνωρίσεις τον συνιδρυτή σου και τη σύζυγό σου».
Η κυνική αυτή άποψη για το αμερικανικό εκπαιδευτικό σύστημα - ότι αποτελεί απλώς ένα μέσο για τους προνομιούχους φοιτητές να δημιουργήσουν τις κατάλληλες διασυνδέσεις και να χτίσουν "κοινωνικό κεφάλαιο" - αναδεικνύεται έντονα. Αν η εκπαίδευση δεν αφορά πραγματικά τη μάθηση, αλλά είναι απλά ένα παιχνίδι για τους ευκατάστατους, γιατί να μην χειραγωγήσουν αυτό το παιχνίδι όσο πιο γρήγορα, αποτελεσματικά και κυνικά γίνεται;
Όπως αναφέρεται σε πιο πρόσφατο ρεπορτάζ του 404 Media, το αμερικανικό εκπαιδευτικό σύστημα αιφνιδιάστηκε από τον καταιγισμό αντιγραφής που προκάλεσε η βιομηχανία τεχνητής νοημοσύνης. Μετά τη συγκέντρωση χιλιάδων σελίδων εγγράφων σχολικών περιφερειών μέσω αιτημάτων FOIA από όλη τη χώρα, ο Jason Koebler του 404 Media διαπίστωσε ότι το ChatGPT έχει "γίνει ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα στην αμερικανική εκπαίδευση".
Στις αρχές της εμφάνισης της τεχνητής νοημοσύνης, σύμβουλοι υπέρ της ΤΝ προσέγγισαν σχολικές περιφέρειες, ενθαρρύνοντας τους εκπαιδευτικούς να χρησιμοποιήσουν παραγωγική ΤΝ στις τάξεις τους. Παρουσιάσεις όπως αυτή με τίτλο "ChatGPT και ΤΝ στην Εκπαίδευση", συνέστηναν την "επανεξέταση των εννοιών της 'λογοκλοπής' και της 'αντιγραφής'", ενώ παρουσίαζαν τρόπους με τους οποίους οι μαθητές μπορούν να χρησιμοποιήσουν την ΤΝ για να τους βοηθήσει να γράψουν εκθέσεις.
Ακόμη πιο ανησυχητικά, οι υποστηρικτές της ΤΝ φαίνεται να προέβλεψαν ότι η τεχνολογία θα καταστρέψει ουσιαστικά τη συγγραφή εκθέσεων και τις εξετάσεις, επιχειρώντας να παρουσιάσουν αυτή την καταστροφή ως απλή "μεταμόρφωση" - ένα νέο τρόπο λειτουργίας - αντί για μια καταστροφική δύναμη.
Όπως αναφέρει πρόσφατο άρθρο των New York Times, το πρόβλημα δεν περιορίζεται στους φοιτητές, καθώς και οι καθηγητές πανεπιστημίων χρησιμοποιούν πλέον chatbots για να δημιουργήσουν τα σχέδια μαθημάτων τους, ακριβώς όπως οι φοιτητές τους τα χρησιμοποιούν για να ολοκληρώσουν τις εργασίες.
Το αποτέλεσμα είναι προφανές: όσοι χρησιμοποιούν τεχνητή νοημοσύνη θα γίνονται εκθετικά πιο ανόητοι, και όσο πιο ανόητοι γίνονται, τόσο περισσότερο θα χρειάζονται την ΤΝ για να κάνουν πράγματα που προηγουμένως μπορούσαν να κάνουν με το μυαλό τους. Τελικά, η διανοητική ικανότητα θα μετατραπεί σε συνδρομητική υπηρεσία, όπου όσο περισσότερο συνδρομητής γίνεσαι, τόσο λιγότερη "οργανική" ικανότητα θα διατηρείς.
Τεχνητή νοημοσύνη: ευκαιρίες και απειλές
Η ΤΝ επηρεάζει όλο και περισσότερο τις ζωές μας. Ανακαλύψτε τις ευκαιρίες που προσφέρει και τις απειλές που ενέχει για την ασφάλεια, τη δημοκρατία, τις επιχειρήσεις και τις θέσεις εργασίας…
Γʹ. Βιβλιογραφία
-
Κωνσταντίνος Δεληκωσταντής (επιμέλεια), Ιωάννης Λαδάς (επιμέλεια), Αρχιμ. Φιλόθεος-Φώτιος Μαρούδας (επιμέλεια), Ηθική της τεχνολογίας και τεχνητή νοημοσύνη, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 2025, ISBN 978-960-02-4602-5, σελ. 404.
-
Markus D. Dubber, Frank Pasquale, Sunit Das, Εγχειρίδιο της Οξφόρδης για την Ηθική της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΑΙ), εκδ. Παπαζήσης, Αθήνα 2023, ISBN 978-960-02-4132-7, σελ. 1050.