Θέμα: Προφορικός και γραπτός λόγος
Α) Σχεδιάγραμμα
✍️ Θέμα: Ο προφορικός και ο γραπτός λόγος αποτελούν τους δύο βασικούς τρόπους γλωσσικής επικοινωνίας. Παρότι χρησιμοποιούν το ίδιο γλωσσικό σύστημα, διαφέρουν ως προς τις συνθήκες παραγωγής τους, τα εκφραστικά μέσα και τη λειτουργία τους. Σε άρθρο 350–400 λέξεων για τη σχολική εφημερίδα να παρουσιάσετε τις βασικές διαφορές προφορικού και γραπτού λόγου και να εξηγήσετε γιατί η καλλιέργεια και των δύο μορφών έκφρασης είναι απαραίτητη για τον σύγχρονο άνθρωπο.
Οι διαφορές που ακολουθούν έχουν κυρίως περιγραφικό και όχι αξιολογικό χαρακτήρα· καμία από τις δύο μορφές λόγου δεν είναι από μόνη της «ανώτερη», αφού καθεμιά εξυπηρετεί διαφορετικές επικοινωνιακές ανάγκες.
Πρόλογος
Η γλώσσα αποτελεί το βασικότερο μέσο επικοινωνίας, σκέψης και κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Ο άνθρωπος χρησιμοποιεί κυρίως δύο μορφές λόγου, τον προφορικό και τον γραπτό, οι οποίες συνδέονται στενά μεταξύ τους, αλλά αναπτύσσονται κάτω από διαφορετικές συνθήκες και γι’ αυτό παρουσιάζουν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά.
Ε1. Βασικές διαφορές προφορικού και γραπτού λόγου
| Προφορικός λόγος | Γραπτός λόγος |
|---|---|
| Παράγεται και προσλαμβάνεται συνήθως την ίδια στιγμή. | Μπορεί να παραχθεί και να προσληφθεί σε διαφορετικό χρόνο και τόπο. |
| Είναι κατά κανόνα αυθόρμητος και λιγότερο προσχεδιασμένος. | Είναι συνήθως περισσότερο προσχεδιασμένος και επεξεργασμένος. |
| Περιλαμβάνει συχνά ελλειπτικές προτάσεις, επαναλήψεις, παύσεις και δισταγμούς. | Χαρακτηρίζεται συνήθως από πληρέστερη σύνταξη και μεγαλύτερη συνοχή. |
| Αξιοποιεί επιτονισμό, ένταση, ρυθμό και χροιά της φωνής. | Αξιοποιεί κυρίως τη στίξη, την τυπογραφική διάταξη και άλλες συμβάσεις της γραφής. |
| Στην άμεση επικοινωνία συνοδεύεται από βλέμμα, εκφράσεις προσώπου και χειρονομίες. | Δεν διαθέτει συνήθως τα εξωγλωσσικά στοιχεία της φυσικής συνομιλίας. |
| Ο δέκτης είναι συχνά παρών και μπορεί να ζητήσει αμέσως διευκρινίσεις. | Ο αναγνώστης συνήθως απουσιάζει και δεν μπορεί να ζητήσει άμεσα διευκρινίσεις. |
| Ο ομιλητής προσαρμόζει άμεσα τον λόγο του στις αντιδράσεις του ακροατή. | Ο συντάκτης πρέπει να προβλέψει τις πιθανές απορίες του αναγνώστη. |
| Είναι κατά κανόνα εφήμερος, αν δεν ηχογραφηθεί. | Έχει μεγαλύτερη διάρκεια και μπορεί να διατηρηθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα. |
| Κυριαρχεί στην καθημερινή και άμεση επικοινωνία. | Είναι απαραίτητος στην επιστήμη, στην εκπαίδευση, στη διοίκηση, στη νομοθεσία και στην ιστορική καταγραφή. |
Συμπληρωματικές παρατηρήσεις
- Ο προφορικός λόγος δεν είναι κατ’ ανάγκην πρόχειρος· μια διάλεξη, μια αγόρευση ή μια επίσημη ομιλία μπορεί να είναι ιδιαίτερα επεξεργασμένη.
- Ο γραπτός λόγος δεν είναι πάντοτε επίσημος ή επιμελημένος· ένα μήνυμα σε εφαρμογή συνομιλίας μπορεί να γραφτεί βιαστικά και να μοιάζει έντονα με προφορική συνομιλία.
- Η ποιότητα του λόγου εξαρτάται από τον ομιλητή ή τον συντάκτη, τον σκοπό και την επικοινωνιακή περίσταση και όχι απλώς από το αν ο λόγος είναι προφορικός ή γραπτός.
Ε2. Πλεονεκτήματα και αξία του προφορικού λόγου
- Αμεσότητα: γρήγορη ανταλλαγή πληροφοριών και απόψεων.
- Αλληλεπίδραση: άμεσες ερωτήσεις, διευκρινίσεις, συμφωνία ή διαφωνία.
- Εκφραστικότητα: τόνος φωνής, παύσεις, βλέμμα και κινήσεις εμπλουτίζουν το μήνυμα.
- Προσαρμοστικότητα: ο ομιλητής μεταβάλλει τον λόγο του ανάλογα με τις αντιδράσεις του ακροατή.
- Ζωντάνια και αυθεντικότητα: συχνά εκφράζει αμεσότερα το συναίσθημα.
- Κοινωνική λειτουργία: αποτελεί το κύριο μέσο καθημερινής επικοινωνίας και οικοδόμησης σχέσεων.
- Δημοκρατικός διάλογος: συζήτηση, αντιπαράθεση επιχειρημάτων και ενεργός συμμετοχή στα κοινά.
Ε3. Πλεονεκτήματα και αξία του γραπτού λόγου
- Διάρκεια: το μήνυμα διατηρείται και μπορεί να αναγνωστεί ξανά.
- Ακρίβεια και επεξεργασία: παρέχει χρόνο για επιλογή λέξεων, οργάνωση επιχειρημάτων και έλεγχο της διατύπωσης.
- Πυκνότητα: επιτρέπει σύνθετη και συστηματική ανάπτυξη ιδεών.
- Μετάδοση της γνώσης: βιβλία, επιστημονικά έργα και αρχεία επιτρέπουν τη συσσώρευση και διάδοση γνώσεων.
- Ιστορική μνήμη: διασώζει γεγονότα, ιδέες και μαρτυρίες.
- Οργάνωση κοινωνιών: νόμοι, συμβάσεις και διοικητικά έγγραφα απαιτούν σταθερή γραπτή μορφή.
- Καλλιέργεια της σκέψης: η γραφή βοηθά στην οργάνωση, στον έλεγχο και στην αποσαφήνιση των ιδεών.
- Επικοινωνία πέρα από τον χώρο και τον χρόνο: το κείμενο απευθύνεται και σε απόντες ή μελλοντικούς αναγνώστες.
Ε4. Γιατί χρειάζεται να καλλιεργούμε και τις δύο μορφές λόγου
Προφορικός λόγος
- σωστή άρθρωση και ευχέρεια έκφρασης,
- σαφής και οργανωμένη παρουσίαση σκέψεων,
- ενεργητική ακρόαση,
- σεβασμός του συνομιλητή,
- ικανότητα διαλόγου και επιχειρηματολογίας,
- προσαρμογή του ύφους στην περίσταση.
Γραπτός λόγος
- πλούσιο και ακριβές λεξιλόγιο,
- ορθογραφική και γραμματική επάρκεια,
- συνοχή και συνεκτικότητα,
- σωστή δομή παραγράφων και κειμένου,
- τεκμηρίωση απόψεων,
- δυνατότητα αναθεώρησης και αυτοδιόρθωσης.
Ο ρόλος του σχολείου
- συστηματική άσκηση τόσο στον γραπτό όσο και στον προφορικό λόγο,
- συζητήσεις και οργανωμένοι διάλογοι στην τάξη,
- παρουσιάσεις, ομιλίες και αντιλογίες,
- παραγωγή διαφορετικών ειδών κειμένου,
- ανάγνωση ποιοτικών λογοτεχνικών, δημοσιογραφικών και επιστημονικών κειμένων,
- καλλιέργεια κριτικής στάσης απέναντι στη γλωσσική χρήση στα ψηφιακά μέσα.
Ε5. Προφορικός και γραπτός λόγος στην ψηφιακή εποχή
Τα όρια ανάμεσα στις δύο μορφές λόγου έχουν γίνει σήμερα λιγότερο απόλυτα.
- Τα μηνύματα, οι συνομιλίες (chat) και οι αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα είναι γραπτά, αλλά συχνά παρουσιάζουν χαρακτηριστικά προφορικού λόγου: συντομία, αυθορμητισμό, ελλειπτικές φράσεις, επαναλήψεις και αργκό.
- Τα emoji, GIF και άλλα οπτικά στοιχεία επιχειρούν συχνά να αναπληρώσουν τον τόνο της φωνής, τις εκφράσεις του προσώπου και τις χειρονομίες.
- Τα φωνητικά μηνύματα, οι βιντεοκλήσεις και τα podcast επαναφέρουν την προφορικότητα μέσα σε ψηφιακά περιβάλλοντα.
- Η φωνητική πληκτρολόγηση και η αυτόματη μεταγραφή μετατρέπουν εύκολα τον προφορικό λόγο σε γραπτό.
- Η ψηφιακή επικοινωνία απαιτεί επομένως να επιλέγουμε κάθε φορά το κατάλληλο ύφος ανάλογα με τον αποδέκτη, τον σκοπό και το μέσο.
Επίλογος
Προφορικός και γραπτός λόγος δεν είναι ανταγωνιστικές αλλά συμπληρωματικές μορφές επικοινωνίας. Ο πρώτος διακρίνεται κυρίως για την αμεσότητα και την αλληλεπίδρασή του, ενώ ο δεύτερος για τη δυνατότητα επεξεργασίας, ακρίβειας και διατήρησης του μηνύματος· γι’ αυτό η ουσιαστική γλωσσική παιδεία προϋποθέτει την ικανότητα να χρησιμοποιούμε με ευχέρεια και υπευθυνότητα και τους δύο.
Β) Κείμενα
«Προφορικός και γραπτός κόσμος»
Πηγή: Το Βήμα
Σύνδεσμος: Άρθρο
Παρουσίαση του έργου του Walter J. Ong για την προφορικότητα και την εγγραμματοσύνη· κατάλληλη για μαθητές Λυκείου, επειδή εξετάζει και τον τρόπο με τον οποίο η γραφή επηρέασε τη σκέψη και τον ανθρώπινο πολιτισμό.
«Στα κοινωνικά δίκτυα οι λέξεις είναι πιο βαριές»
Πηγή: Η Καθημερινή, Τασούλα Καραϊσκάκη, 8.8.2021
Σύνδεσμος: Άρθρο
Εξετάζει μια σύγχρονη πλευρά του θέματος: στην ηλεκτρονική επικοινωνία απουσιάζουν συχνά οι χειρονομίες, το βλέμμα, ο τόνος της φωνής και άλλα στοιχεία της φυσικής συνομιλίας, γεγονός που μπορεί να κάνει ένα γραπτό μήνυμα περισσότερο διφορούμενο.
«Από τα greeklish στα engreek και στο “τσάι”: Η νέα γλώσσα των social media»
Πηγή: Το Βήμα, Δέσποινα Δημά, 4.7.2024
Σύνδεσμος: Άρθρο
Πολύ χρήσιμο για σύνδεση του θέματος με τις γλωσσικές εμπειρίες των μαθητών. Παρουσιάζει τη γλώσσα των κοινωνικών δικτύων ως σύγχρονο νεανικό ιδίωμα, στο οποίο ο γραπτός λόγος αποκτά έντονα στοιχεία προφορικότητας.
«#OMG: η ελληνική γλώσσα μεταξύ Διαδικτύου και αρχαίων»
Πηγή: Η Καθημερινή, Γιώργος Π. Τερζής, 17.11.2018
Σύνδεσμος: Άρθρο
Το άρθρο θέτει το ερώτημα αν η διαδικτυακή επικοινωνία υποβαθμίζει τον γραπτό λόγο ή, αντίθετα, έχει οδηγήσει πολύ περισσότερους ανθρώπους να γράφουν και να διαβάζουν καθημερινά.
«“Tsilare φίλε gt θα αρχίσω να cringarw” – Έρευνα: Γιατί τα παιδιά γράφουν σε greeklish»
Πηγή: Η Καθημερινή, Απόστολος Λακασάς
Σύνδεσμος: Άρθρο
Προσφέρεται για προβληματισμό γύρω από την επίδραση της ψηφιακής επικοινωνίας στη γραπτή έκφραση, αλλά και για αποφυγή εύκολων γενικεύσεων εις βάρος της γλώσσας των νέων.
«Διασώζοντας την ντοπιολαλιά με ΑΙ»
Πηγή: Η Καθημερινή, Τασούλα Καραϊσκάκη, 8.2.2026
Σύνδεσμος: Άρθρο
Σύγχρονο συμπληρωματικό κείμενο για τη σχέση προφορικού και γραπτού λόγου: παρουσιάζει τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης που μεταγράφουν αυτόματα τον προφορικό λόγο ελληνικών ιδιωμάτων σε γραπτό κείμενο.
Έπεα πτερόεντα
Πηγή: Δ.Ν. Μαρωνίτης, εφ. Το Βήμα, 30/1/2000
Η κόντρα προφορικού και γραπτού λόγου είναι παλιά και εξαρχής αμφιλεγόμενη. Στην αγορά κυκλοφορεί κατά κανόνα υπερτιμημένη η γραφή, υποτιμημένη η προφορά. Η ανισοτιμία αυτή παραπέμπει στο πασίγνωστο λατινικό ρητό: verba volant, scripta manent· όπου υπογραμμίζεται η μακρόβια σταθερότητα του γραπτού λόγου σε σύγκριση προς τη φευγαλέα αστάθεια του προφορικού λόγου. Γιατί τώρα το να πετάς είναι χειρότερο από το να στέκεσαι, παραμένει μάλλον εκκρεμές ερώτημα.
Υπήρξαν βεβαιώσεις και αντίστροφες διατιμήσεις οι οποίες επέμειναν: στην προτεραιότητα και στην ποσοτική τουλάχιστον υπεροχή του προφορικού λόγου· στην επικοινωνιακή του αμεσότητα· στον ανυπόκριτο κατά κανόνα και αντιεξουσιαστικό του χαρακτήρα. Αρετές που αντιβάλλονται προς τον δευτερογενή ρόλο της γραφής, προς την εσκεμμένη υπόκρισή της, προς την εργαλειακή της χρήση και κατάχρηση από τους φορείς της θρησκευτικής, πολιτικής και πολιτισμικής εξουσίας. Στη μέση εξάλλου των δύο άκρων εφευρέθηκε, όπως πάντα, και η οδός της καμήλας, αποφεύγοντας την αξιολόγηση και προκρίνοντας την ουδέτερη περιγραφή. Ετσι ο προφορικός λόγος ορίστηκε ως κατεξοχήν εξωστρεφής, η γραφή ως εσωστρεφής· συλλογικός ο πρώτος, εξατομικευμένη η δεύτερη· αναφορικός ο ένας, αυτοαναφορική η άλλη και πάει λέγοντας.
Στις μέρες μας πάντως (μοντέρνες ως προχτές και τώρα μεταμοντέρνες) η γραφολογία βρίσκεται στις μεγάλες δόξες της και συχνά εφαρμόζεται ως γραφομανία. Αφότου μάλιστα εκτιμήθηκε ως μάταιη δοκιμή και δοκιμασία κάθε αναζήτηση αναφορικού νοήματος στον ανθρώπινο λόγο, η γραφή αυτονομήθηκε και μυθοποιήθηκε ως καταφύγιο της υποχρεωτικής μας πλέον «ανοησίας»· ένα είδος φυλακής λοιπόν, που φιλοξενεί σκιές και είδωλα της εκφραστικής μας αγωνίας. Το παράδοξο είναι ότι η γραμμένη αυτή αγωνία συχνά προβάλλεται με προκλητική αυταρέσκεια. Τούτο ισχύει προπάντων στη μεταμοντέρνα θεωρία της λογοτεχνίας και της τέχνης, με προβολές όμως και στον γραπτό λόγο των επιστημών του ανθρώπου. Μακρύς πρόλογος για να ανοίξω επιτέλους τα χαρτιά μου, θυμίζοντας την ωφέλιμη συμφιλίωση προφοράς και γραφής στα ομηρικά έπη, που χρόνια τώρα βρίσκονται στο επίκεντρο της μεταφραστικής και ερμηνευτικής δοκιμής μου. Το θέμα είναι ασφαλώς μεγάλο (άλλο ένα μεγάθεμα των ομηρικών επών!), και εδώ μόνον η ιχνογράφησή του επιτρέπεται.
Θεωρείται πλέον δεδομένο και αναμφισβήτητο ότι τόσο η Ιλιάδα όσο και η Οδύσσεια στηρίχθηκαν σε μακρά προηγούμενη προφορική παράδοση· στην οποία οφείλουν όχι μόνον τον μύθο τους (διαμορφωμένο ήδη και δεσμευτικό ως προς τα βασικά δρώμενά του και τους πρωτεύοντες δρώντες του), αλλά και το πυκνό δίχτυ της αφηγηματικής τους σκευής: μεγαθέματα, θέματα, τυπικές σκηνές, μοτίβα και εκφραστικούς λογοτύπους. Σ᾽ αυτήν ακριβώς την κρίσιμη καμπή της αρχαϊκής επικής ποίησης φαίνεται πως μπήκε στη μέση η γραφή, η οποία, δίχως να καταργήσει, αναμόρφωσε την προηγούμενη προφορική παράδοση σε νοήματα, φόρμες και ιδεολογία. Παρά ταύτα και τα δύο ομηρικά έπη συντήρησαν τον ρυθμό και την ανάσα της προφοράς, σκοπεύοντας στην ακρόασή τους συλλογική μάλιστα, όχι ατομική.
Η ακροαματική εξάλλου πρόσληψη της ποίησης (και όχι μόνον) θεωρήθηκε επικοινωνιακός όρος, και όταν αργότερα εγκαταστάθηκε η γραφή ως συνθετικό εργαλείο της ελληνικής γραμματείας. Ετσι ο γραπτός λόγος μετασχηματίστηκε εκ νέου σε προφορικό, και το κύκλωμα «προφορά - γραφή - προφορά» γνώρισε, τουλάχιστον έως τα τέλη της κλασικής εποχής, μεγάλη δόξα, περιορίζοντας στο ελάχιστο τον ρόλο των πάσης φύσεως διαμεσολαβητών.
Πού τα πάω; Εκτιμώ πως η ποίηση (γενικότερα η λογοτεχνία, και ακόμη πιο γενικά οι επιστήμες του ανθρώπου) ωφελείται από την αναπνοή της προφορικότητας, όταν γράφοντας μιλά και μιλώντας γράφει· υπολογίζοντας κυρίως στην ακρόασή της, ακόμη και μέσω της ατομικής ανάγνωσης. Συμπέρασμα: τα πτερόεντα έπη απελευθερώνουν μάλλον τη γραφή από τις «συντηρητικές» συνήθως φασκιές της.
1. Η φύση του προφορικού και του γραπτού λόγου
Πηγή: Π. Πολίτης, «Προφορικός και γραπτός λόγος», στο Α.-Φ. Χριστίδης (επιμ.), Εγκυκλοπαιδικός οδηγός για τη γλώσσα, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, 2001
«Η ομιλία/ακρόαση και το γράψιμο/ανάγνωση αποτελούν τους δύο θεμελιώδεις τρόπους παραγωγής και πρόσληψης του λόγου, οι οποίοι διακρίνονται για την αμοιβαιότητα τους, αφού μπορεί ο ένας να μεταγραφεί στον κώδικα του άλλου χωρίς μεγάλες απώλειες νοήματος. Ωστόσο, η ομιλία και το γράψιμο συνδέονται με διαφορετικές περιστάσεις επικοινωνίας και, άρα, υπηρετούν διαφορετικούς στόχους - ο προφορικός λόγος είναι γενικά αυθόρμητος και ικανοποιεί τρέχουσες ανάγκες της καθημερινής ζωής, συχνά “δε φοράει τα καλά του” και ευδοκιμεί σε περιβάλλον οικειότητας μεταξύ των συνομιλητών, ενώ ο γραπτός λόγος τις περισσότερες φορές είναι δίαυλος συμβατικής ή επίσημης επικοινωνίας, όπως εξάλλου υπήρξε σε όλη τη διαδρομή του ιστορικού χρόνου· επιπλέον, έχουν διαφορετικά γλωσσικά χαρακτηριστικά, εν μέρει τουλάχιστον. Ας συγκρίνουμε, για παράδειγμα, μια τηλεφωνική συνομιλία με φιλικό πρόσωπο με μια επιστολή σε φίλο ως προς τα γραμματικά και παραγλωσσικά τους γνωρίσματα ή την προφορική επιχειρηματολογία ενός πωλητή με τη γραπτή επιχειρηματολογία μιας συστατικής επιστολής - “κείμενα" πειθούς και τα δυο τους.
Ο προφορικός και ο γραπτός λόγος διαφέρουν πολύ ως επικοινωνιακές δραστηριότητες: ο πρώτος έχει στο δυναμικό του το πλούσιο φορτίο της ομιλίας για τη μετάδοση των πληροφοριών, ενώ ο δεύτερος μόνο τη σύνταξη, το λεξιλόγιο και τη στίξη. Ο επιτονισμός και το ύψος της φωνής του ομιλητή κάνουν ένα εκφώνημα να υπερβαίνει την “ονομαστική αξία" του νοήματος του. Και όταν οι συνομιλητές έχουν οπτική επαφή και βρίσκονται σε μικρή απόσταση μεταξύ τους, όπως συμβαίνει κατά κανόνα, οι εκφράσεις του προσώπου, οι κινήσεις του σώματος, τα βλέμματα, ακόμη και οι σιωπές συστήνουν ένα ολόκληρο δίκτυο παράλληλων σημασιών δίπλα στις εκφρασμένες, που βοηθά και τους συνομιλητές ή ακροατές να ερμηνεύσουν κατάλληλα το περιεχόμενο των λόγων του ομιλητή. Μάλιστα είναι φορές που το κύριο βάρος της σημασίας ενός εκφωνήματος φέρουν τα παραγλωσσικά του στοιχεία και όχι το προτασιακό του περιεχόμενο. Αυτό είναι αδύνατο να συμβεί με το γραπτό λόγο, όπου όλα πρέπει να λέγονται “ανοιχτά”, με την εξαίρεση της “μουσικής" στίξης (αποσιωπητικά, θαυμαστικό, εισαγωγικά, ερωτηματικό), η οποία εισάγει, με τρόπο μάλλον συμβατικό, σημασίες δεύτερου επιπέδου (υπονοήματα, ειρωνεία, συναισθηματικές σημασίες κ.ά.).
Ο γραπτός λόγος, αντίθετα, έχει κατεξοχήν “αποθηκευτική” λειτουργία, στηρίζεται δηλαδή στην προγραμματισμένη καταχώριση πληροφοριών μέσα στο κείμενο, πράγμα που διαστέλλει την ανθρώπινη επικοινωνία έξω από τους περιορισμούς του χώρου και του χρόνου. Αυτό έχει ως συνέπεια να μπορεί ο γραπτός λόγος να αποσπάται από τα χωροχρονικά συμφραζόμενα της παραγωγής του και να αποκτά ένα χαρακτήρα αυτονομίας μέσα στη διαδρομή του ιστορικού χρόνου. Θα λέγαμε, λοιπόν, ότι ο γραπτός λόγος είναι ο λόγος της διανομής πληροφοριών, που καταξιώνεται κοινωνικά, επειδή ξεπερνά το “εδώ και τώρα" και γίνεται λόγος της “μεγάλης διάρκειας", ενώ ο προφορικός λόγος είναι ο λόγος της συνομιλιακής διεπίδρασης, ο λόγος του “εδώ και τώρα", λόγος φευγαλέος, λόγος της “μικρής διάρκειας". Εξάλλου, αν ο προφορικός λόγος είναι ο λόγος της διαπροσωπικής επικοινωνίας, ο γραπτός λόγος είναι ο λόγος της κοινωνικής χρησιμότητας. Επιτρέπει στους ακροατές και τους αναγνώστες να βοηθούν τη μνήμη τους, καταγράφοντας τις πιο χρήσιμες από τις πληροφορίες που δέχονται και, επιπλέον, επιτρέπει στην κοινωνία ή το έθνος να μην ξεχνούν κείμενα καταστατικού χαρακτήρα και ιστορικής σημασίας (συντάγματα, νόμους, συνθήκες κ.λπ.)».
2. Οι λειτουργίες του προφορικού και του γραπτού λόγου
Πηγή: Α. Γεωργακοπούλου και Δ. Γούτσος, Κείμενο και επικοινωνία, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, 1999
«Γι᾽ αυτό το σκοπό, έχουν προταθεί γενικές διαστάσεις του λόγου που θα μπορούσαν να μας επιτρέψουν να χρησιμοποιήσουμε την έννοια του είδους δυναμικά χωρίς να χαθούμε σε δαιδαλώδεις ταξινομήσεις. Μία από αυτές είναι η αντίθεση γραπτού-προφορικού λόγου, που, εκ πρώτης όψεως τουλάχιστον, φαίνεται να συνδέεται με σαφή σύνολα κειμενικών και παρακειμενικών χαρακτηριστικών. Για παράδειγμα, στον προφορικό λόγο, οι διαλεγόμενοι συνήθως μοιράζονται το ίδιο χωρο-χρονικό περιβάλλον, έτσι ώστε η διαμόρφωση του λόγου από τον ομιλητή να επηρεάζεται δραστικά από τον ακροατή και να στηρίζεται σε ένα πλήθος παρακειμενικών εναυσμάτων (π.χ επιτονισμός, οπτικές ενδείξεις, χειρονομίες κ.λπ.). Ο γραπτός λόγος, αντίθετα, στερείται εμφανούς καταστασιακού περιβάλλοντος και δεν μπορεί να στηριχθεί σε ενδείξεις από την πλευρά του αναγνώστη. Για να αντισταθμίσει αυτή την έλλειψη, διαθέτει μεγαλύτερο χρόνο για σχεδιασμό, διόρθωση και αναθεώρηση. Ο προφορικός λόγος πλάθεται στιγμή στιγμή και γι᾽ αυτό παρουσιάζει στοιχεία, όπως διακοπές, παράλληλη ομιλία, δισταγμούς, επαναλήψεις, διορθώσεις κ.λπ., ενώ ο γραπτός έχει σχεδιαστεί για να είναι μονιμότερος και ευκολότερος για παραπομπή και έτσι αναπτύσσει πολυπλοκότερα και πιο ολοκληρωμένα λεξικά και συντακτικά χαρακτηριστικά».
3. Διαφορές προφορικού και γραπτού λόγου στη χρήση της γλώσσας
Πηγή: Π. Πολίτης, «Προφορικός και γραπτός λόγος», στο Α.-Φ. Χριστίδης (επιμ.), Εγκυκλοπαιδικός οδηγός για τη γλώσσα, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, 2001
α) «Παρόλο που οι έρευνες για το ύφος του προφορικού και γραπτού λόγου δεν έχουν καταλήξει σε καθολικά συμπεράσματα για τις γλωσσικές παραμέτρους που το καθορίζουν, μπορούμε να προτείνουμε μια δοκιμαστική περιγραφή των δύο ειδών:
Προφορικός λόγος
-
Περιλαμβάνει πολλές συντακτικά ατελείς προτάσεις ή ακολουθίες ανολοκλήρωτων φράσεων: κυρία Μ., θα ᾽θελα τη γνώμη σας.
-
Χρησιμοποιεί ευρύτατα την παράταξη και την ασύνδετη συμπαράθεση προτάσεων.
-
Βρίθει από επαναλήψεις συντακτικών δομών: Ντάξει, όχι καταλαβαίνω ε καταλαβαίνω και τη συγκίνηση σας, γιατί είν᾽ ένα βιβλίο συσυγκινητικό.
-
Προτιμά την ενεργητική σύνταξη και αποφεύγει την παθητική.
-
Προτιμά πολλές φορές την προτασιακή δομή θέμα-σχόλιο (θέμα μιας πρότασης είναι το αντικείμενο του ενδιαφέροντος της και το σημείο εκκίνησης της σε αντιδιαστολή προς το σχόλιο, που είναι το συστατικό της πρότασης που «λέει κάτι» για το «θέμα») και όχι τη δομή υποκείμενο-κατηγόρημα: η καρέκλα Ι να την βάλεις στη θέση της (αντί την καρέκλα να τη βάλεις στη θέση της ή να βάλεις την καρέκλα στη θέση της).
-
Περιλαμβάνει πολλές επανεκκινήσεις, που βελτιώνουν προηγούμενες διατυπώσεις: Την / δε/την/τα τέλη τον ’50 και τ- τα ’60 είναι είναι μια εποχή που δεν τη γνωρίζετε καθόλου.
-
Χαρακτηρίζεται από αφθονία λέξεων ασαφούς σημασίας (γενικευτικών όρων): πράγμα, μέρος, κάποια, κάτι, διάφορα, πολύ κ.ά.
-
Είναι διάσπαρτος από πραγματολογικά μόρια: λίγο, λιγάκι, έτσι, ας πούμε, που λένε, ξέρω ᾽γω, νομίζω, εε, αα κ.ά.
Γραπτός λόγος
-
Περιλαμβάνει μεγάλη ποικιλία υποτακτικών συνδέσμων και συνδετών (πάντως, βέβαια, φυσικά, επίσης, λοιπόν, συνεπώς κ.λπ.).
-
Περιλαμβάνει μετακειμενικούς δείκτες, δηλαδή λέξεις που δείχνουν τα μέρη της οργάνωσης του κειμένου, όπως οι όροι μιας απαρίθμησης (πρώτο, δεύτερο, τρίτο…).
-
Προτιμά ονοματικές φράσεις, όπου αφθονούν οι προσδιοριστικοί όροι: της προϊσταμένης αρχής. Που δεν είναι πάντα πολύ ανοιχτόμυαλη.
-
Αρέσκεται στην παθητική σύνταξη.
-
Αρέσκεται στην πρόταξη και την εστίαση σε συστατικά του κατηγορήματος.
-
Επιλέγει κανονικά την προτασιακή δομή υποκείμενο-κατηγόρημα».
Γραπτός-προφορικός λόγος
Πηγή: Α. Γεωργακοπούλου και Δ. Γούτσος, Κείμενο και επικοινωνία, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, 1999
«Παρότι η διαφορά προφορικού-γραπτού λόγου είναι αναμφισβήτητη, οι ερευνητές δεν έχουν κατορθώσει να συσχετίσουν ένα σαφές σύνολο κειμενικών και περικειμενικών χαρακτηριστικών με καθέναν από τους δύο. Η αρχική υπεραπλουστευμένη εικόνα για την αντίθεση γραφής και ομιλίας έχει, έτσι, δώσει τη θέση της στην παραδοχή ότι δεν υπάρχουν απόλυτες διαφορές μεταξύ τους αλλά διαβαθμίσεις. Τα προφορικά και γραπτά είδη αποτελούν, σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, ένα συνεχές με αντίθετους πόλους, οι οποίοι χαρακτηρίζονται από πρωτοτυπικά στοιχεία, όπως αμεσότητα, ρυθμικότητα, συμμετοχικότητα για τον προφορικό λόγο και εμμεσότητα, ανάπτυξη και αφαίρεση για το γραπτό. Τα χαρακτηριστικά αυτά, όμως, μπορούν να βρεθούν σε είδη και των δύο μέσων και επηρεάζονται από τις κοινωνικές και πολιτισμικές συμβάσεις χρήσης τους.
Επιπλέον, κείμενα σε σύγχρονα ηλεκτρονικά μέσα, όπως σε φαξ, αυτόματους τηλεφωνητές ή ηλεκτρονικούς υπολογιστές έχουν ανατρέψει τις παραδοσιακές αντιλήψεις για αυστηρά διακεκριμένα όρια γραπτού και προφορικού λόγου, παρουσιάζοντας στοιχεία που συνδέονται και με τα δύο μέσα. Για παράδειγμα, το μήνυμα σε αυτόματο τηλεφωνητή χαρακτηρίζεται από στοιχεία γραπτού λόγου (π.χ. κλείσιμο με “υπογραφή” του ομιλητή) σε ένα κατεξοχήν προφορικό πλαίσιο, που δηλώνεται από την έναρξη του μηνύματος, η οποία είναι χαρακτηριστική στις τηλεφωνικές συνομιλίες».
Γ) Ενδεικτικές ερωτήσεις επεξεργασίας
- Γιατί οι διαφορές ανάμεσα στον προφορικό και τον γραπτό λόγο πρέπει να θεωρούνται κυρίως περιγραφικές και όχι αξιολογικές;
- Ποιον ρόλο παίζουν ο επιτονισμός, οι χειρονομίες και οι εκφράσεις του προσώπου στην προφορική επικοινωνία;
- Γιατί ο γραπτός λόγος απαιτεί συνήθως μεγαλύτερη ακρίβεια και σαφήνεια;
- Με ποιους τρόπους η γραφή συνέβαλε στη διατήρηση και μετάδοση της ανθρώπινης γνώσης;
- Σε ποιες περιπτώσεις ο προφορικός λόγος μπορεί να είναι περισσότερο επεξεργασμένος από έναν γραπτό;
- Ποια χαρακτηριστικά του προφορικού λόγου εμφανίζονται σήμερα στα γραπτά μηνύματα και στα κοινωνικά δίκτυα;
- Με ποιους τρόπους τα emoji και άλλα οπτικά στοιχεία επιχειρούν να αναπληρώσουν στοιχεία της προφορικής επικοινωνίας;
- Θεωρείτε ότι η ψηφιακή επικοινωνία υποβαθμίζει ή εμπλουτίζει τη γλώσσα; Να αιτιολογήσετε την άποψή σας.
- Γιατί ένας σύγχρονος πολίτης χρειάζεται να είναι ικανός τόσο στον προφορικό όσο και στον γραπτό λόγο;
- Πώς μπορεί το σχολείο να καλλιεργήσει αποτελεσματικότερα την προφορική έκφραση των μαθητών;
Δ) Πρόσθετο θέμα για συζήτηση ή έκθεση
✍️ Θέμα: Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι εφαρμογές άμεσων μηνυμάτων και οι νέες τεχνολογίες έχουν δημιουργήσει μορφές επικοινωνίας στις οποίες τα όρια ανάμεσα στον προφορικό και τον γραπτό λόγο γίνονται ολοένα και πιο δυσδιάκριτα. Σε άρθρο 350–400 λέξεων να παρουσιάσετε χαρακτηριστικά αυτής της νέας μορφής επικοινωνίας και να εξετάσετε τις θετικές και αρνητικές επιδράσεις της στη γλωσσική έκφραση των νέων.