Α) Σχεδιάγραμμα

✍️ Θέμα: Τα κοινωνικά δίκτυα έχουν ενταχθεί δυναμικά στην καθημερινότητα των εφήβων και επηρεάζουν πλέον σε μεγάλο βαθμό τη σχολική ζωή, την επικοινωνία και τη διαμόρφωση της προσωπικότητάς τους. Αφού αναφερθείτε στα θετικά και στα αρνητικά στοιχεία της χρήσης τους, να προτείνετε τις προϋποθέσεις που απαιτούνται, ώστε οι νέοι να τα αξιοποιούν σωστά και δημιουργικά μέσα στη σύγχρονη σχολική πραγματικότητα.

Πρόλογος

• Σύντομη αναφορά στη ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας και του διαδικτύου.
• Τα κοινωνικά δίκτυα αποτελούν πλέον βασικό μέσο επικοινωνίας και έκφρασης των νέων.
• Ορισμός:
  • Κοινωνικά δίκτυα: διαδικτυακές πλατφόρμες επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης, μέσω των οποίων οι άνθρωποι ανταλλάσσουν πληροφορίες, εικόνες, απόψεις και συναισθήματα, δημιουργώντας ψηφιακές κοινότητες και σχέσεις.
• Σύνδεση με τη σχολική πραγματικότητα: επιρροή στη μάθηση, στις σχέσεις μαθητών και στη γενικότερη καθημερινότητα του σχολείου.

Κυρίως Θέμα

Ε1. Θετικά στοιχεία κοινωνικών δικτύων

α) Σε ατομικό επίπεδο

• άμεση επικοινωνία μεταξύ εφήβων
• διατήρηση φιλικών σχέσεων
• ανταλλαγή γνώσεων, ιδεών και εκπαιδευτικού υλικού
• πρόσβαση σε πληροφορίες και πηγές μάθησης
• ανάπτυξη ψηφιακών δεξιοτήτων
• δυνατότητα έκφρασης προβληματισμών και δημιουργικότητας
• ψυχαγωγία και αξιοποίηση ελεύθερου χρόνου
• ενημέρωση για κοινωνικά και πολιτιστικά ζητήματα
• ενίσχυση συνεργασίας σε σχολικές εργασίες
• συμμετοχή σε ομάδες με κοινά ενδιαφέροντα

β) Σε σχολικό και κοινωνικό επίπεδο

• ευκολότερη επικοινωνία μαθητών–εκπαιδευτικών
• καλύτερη οργάνωση σχολικών δραστηριοτήτων
• ενίσχυση ομαδικότητας και συνεργασίας
• διάδοση εκπαιδευτικών δράσεων και εκδηλώσεων
• εξοικείωση με τις νέες τεχνολογίες
• ανάπτυξη κοινωνικής ευαισθησίας και εθελοντισμού
• δυνατότητα συμμετοχής σε δημόσιο διάλογο
• επαφή με διαφορετικούς πολιτισμούς και αντιλήψεις

Ε2. Αρνητικά στοιχεία κοινωνικών δικτύων

α) Σε ατομικό επίπεδο

• εθισμός και υπερβολική χρήση
• σπατάλη χρόνου και απομάκρυνση απ’ το διάβασμα
• διάσπαση προσοχής και μείωση συγκέντρωσης
• επιφανειακή επικοινωνία
• απομόνωση και περιορισμός ουσιαστικών διαπροσωπικών σχέσεων
• εξάρτηση από την αποδοχή και τα «likes»
• άγχος, ανασφάλεια, χαμηλή αυτοεκτίμηση
• σύγκριση με εξιδανικευμένες εικόνες ζωής
• παραπληροφόρηση και εύκολη χειραγώγηση
• έκθεση προσωπικών δεδομένων
• διαδικτυακές απάτες και κίνδυνοι

β) Στη σχολική πραγματικότητα

• μείωση σχολικής επίδοσης
• περιορισμός ουσιαστικής συμμετοχής στο μάθημα
• αντιγραφή εργασιών και έλλειψη προσωπικής προσπάθειας
• φαινόμενα σχολικού και διαδικτυακού εκφοβισμού
• διάδοση προσβλητικού ή ψευδούς υλικού
• όξυνση ανταγωνισμού και κοινωνικών αποκλεισμών
• χρήση κινητών μέσα στην τάξη
• απομάκρυνση από βιβλία και δημιουργικές δραστηριότητες
• αλλοίωση γλώσσας και επικοινωνίας μέσω συντομογραφιών

Ε3. Προϋποθέσεις ορθής χρήσης

α) Από τον ίδιο τον έφηβο

• μέτρο και αυτοέλεγχος
• σωστή διαχείριση χρόνου
• κριτική σκέψη απέναντι στις πληροφορίες
• επιλογή ποιοτικού περιεχομένου
• προστασία προσωπικών δεδομένων
• ισορροπία μεταξύ ψηφιακής και πραγματικής ζωής
• ανάπτυξη ουσιαστικών κοινωνικών σχέσεων
• αξιοποίηση κοινωνικών δικτύων για μάθηση και δημιουργία

β) Από οικογένεια–σχολείο–πολιτεία

• σωστή αγωγή και καθοδήγηση απ’ την οικογένεια
• ουσιαστική επικοινωνία γονέων–παιδιών
• ψηφιακή παιδεία στο σχολείο
• ενημέρωση για κινδύνους του διαδικτύου
• ενίσχυση δημιουργικών και πολιτιστικών δραστηριοτήτων
• προβολή σωστών προτύπων από Μ.Μ.Ε. και διαδίκτυο
• ύπαρξη σχολικών κανονισμών για τη χρήση κινητών και κοινωνικών δικτύων
• κρατική μέριμνα για προστασία ανηλίκων στο διαδίκτυο
• συνεργασία σχολείου–οικογένειας

Επίλογος

• Τα κοινωνικά δίκτυα αποτελούν αναπόσπαστο στοιχείο της σύγχρονης ζωής και ιδιαίτερα της εφηβείας.
• Δεν είναι από μόνα τους ούτε θετικά ούτε αρνητικά· καθοριστικός είναι ο τρόπος χρήσης τους.
• Αναγκαία η καλλιέργεια παιδείας, μέτρου και υπευθυνότητας, ώστε να λειτουργούν ως μέσα γνώσης, επικοινωνίας και δημιουργίας κι όχι ως παράγοντες αποξένωσης και εξάρτησης.

Β) Κείμενα

Έφηβοι, κοινωνικά δίκτυα και σχολική πραγματικότητα: κίνδυνοι, δυνατότητες και ευθύνη

Η εφηβεία στην εποχή της ψηφιακής έκθεσης

Σπυρίδων Βλιώρας, ομιλία σε ημερίδα με θέμα: «Social media και απαγόρευση στους νέους»

https://www.academia.edu/167693454

Ομιλητές

• Δημήτρης Παπαστεργίου (υπουργός ψηφιακής διακυβέρνησης): Social media και απαγόρευση στους νέους
• Σπυρίδων Βλιώρας (φιλόλογος 2^ου γυμνασίου Καλαμπάκας): Κοινωνικά δίκτυα και έφηβοι: κίνδυνοι, δυνατότητες και ευθύνη (Η εφηβεία στην εποχή της ψηφιακής έκθεσης)
• Έφη Δoύλη (αρχειονόμος–βιβλιοθηκονόμος): Μέσα στον θόρυβο των social media: η βιβλιοθήκη ως χώρος ηρεμίας και σκέψης

Εισαγωγή

Φανταστείτε την πρώτη και την τελευταία κίνηση της ημέρας ενός εφήβου. Δεν είναι πλέον το πλύσιμο του προσώπου ή το κλείσιμο ενός βιβλίου· είναι το φωτεινό ορθογώνιο της οθόνης που τρεμοπαίζει στο σκοτάδι. Ο σημερινός έφηβος ξυπνά και κοιμάται με το κινητό στο χέρι, καθώς η ψηφιακή του ζωή δεν σταματά ποτέ. Η οθόνη αυτή δεν αποτελεί πλέον μια απλή συσκευή, αλλά το κυρίαρχο παράθυρο απʼ όπου βλέπει και τον βλέπει ο κόσμος.

Για εμάς τους μεγαλύτερους, τα κοινωνικά δίκτυα θεωρούνται συχνά ένα «εργαλείο» ή μια «εφαρμογή» που επισκεπτόμαστε στον ελεύθερο χρόνο μας. Για τα παιδιά μας, όμως, τα social media δεν βρίσκονται «έξω» από τη ζωή τους—είναι η ίδια η κοινωνική τους πραγματικότητα. Εκεί επικοινωνούν, εκεί συγκρούονται, εκεί διαμορφώνουν την ταυτότητά τους και εκεί αναζητούν την αποδοχή των συνομηλίκων τους. Η παραδοσιακή διάκριση ανάμεσα στον «φυσικό» και τον «ψηφιακό» κόσμο έχει για εκείνα σχεδόν καταργηθεί.

Μπροστά σε αυτή την καταιγιστική αλλαγή, η κοινωνία και το σχολείο συχνά αντιδρούν με αμηχανία. Το βασικό ερώτημα, ωστόσο, παραμένει επιτακτικό: Θα απαντήσουμε με την οδό της τυφλής απαγόρευσης —μιας λύσης που συχνά φαντάζει εύκολη αλλά αποδεικνύεται ανέφικτη— ή με αυτήν της ουσιαστικής παιδείας; Στόχος μας σήμερα δεν είναι να δαιμονοποιήσουμε την τεχνολογία, αλλά να διερευνήσουμε πώς θα εφοδιάσουμε τους εφήβους με την κριτική σκέψη που απαιτείται, ώστε να μετατραπούν από παθητικούς χρήστες σε συνειδητούς ψηφιακούς πολίτες.

①Τι προσφέρουν τα κοινωνικά δίκτυα στους εφήβους

Για να κατανοήσουμε τον κόσμο των εφήβων, χρειάζεται καταρχάς να αποφύγουμε τη δαιμονοποίηση των νέων μέσων. Τα κοινωνικά δίκτυα δεν αποτελούν μόνο πηγές κινδύνου· για τη νέα γενιά είναι ένας βασικός χώρος επικοινωνίας και τρόπος συμμετοχής σε κάτι ευρύτερο. Σε μια ηλικία όπου το «ανήκειν» είναι καθοριστικό, τα social media λειτουργούν ως μια ψηφιακή πλατεία, όπου οι έφηβοι μοιράζονται στιγμές, ανησυχίες και χιούμορ, υπερβαίνοντας γεωγραφικούς και χρονικούς περιορισμούς. Σύμφωνα και με τα δεδομένα έρευνας που διεξαγάγαμε σε μαθητές τού 2^ου γυμνασίου Καλαμπάκας, η πλειονότητα χρησιμοποιεί τις πλατφόρμες κυρίως για επικοινωνία με φίλους και ψυχαγωγία, με το TikTok και το Instagram να κυριαρχούν στις προτιμήσεις τους.

Παράλληλα, τα μέσα αυτά λειτουργούν ως εργαλεία δημιουργικότητας και αυτοέκφρασης. Από τη σύνθεση ενός βίντεο —λέξη που έρχεται πρώτη στο μυαλό πολλών μαθητών— μέχρι την επεξεργασία εικόνας, τη συγγραφή κειμένων ή τη συμμετοχή σε ψηφιακές κοινότητες και παιχνίδια (όπως το Discord και το Brawl Stars), οι έφηβοι πειραματίζονται με τη φωνή τους. Η διαδικασία αυτή συνδέεται με τη διαμόρφωση της ταυτότητάς τους, καθώς η παραγωγή περιεχομένου λειτουργεί ως τρόπος διερεύνησης ενδιαφερόντων και ικανοτήτων.

Επιπλέον, τα κοινωνικά δίκτυα αποτελούν σημαντική πηγή πληροφόρησης και πρόσβασης στη γνώση. Μέσα από κοινότητες ενδιαφερόντων, οι νέοι έρχονται σε επαφή με δεξιότητες και θεματικές που συχνά δεν καλύπτονται επαρκώς στο σχολείο, όπως ξένες γλώσσες, τεχνολογία ή ζητήματα παγκόσμιου ενδιαφέροντος. Η δυνατότητα επικοινωνίας με άτομα που μοιράζονται κοινά ενδιαφέροντα διευρύνει τους ορίζοντές τους, ιδιαίτερα όταν αυτά τα ενδιαφέροντα δεν βρίσκουν ανταπόκριση στο άμεσο περιβάλλον τους.

Τέλος, δεν πρέπει να παραβλέπεται η συμβολή των δικτύων στην κοινωνικοποίηση πιο εσωστρεφών εφήβων. Η ψηφιακή επικοινωνία λειτουργεί ως ένα προστατευτικό πλαίσιο, που επιτρέπει την έκφραση με μεγαλύτερη άνεση και αυτοπεποίθηση. Για τα παιδιά αυτά, η οθόνη δεν αποτελεί μέσο απομόνωσης, αλλά γέφυρα ένταξης στην ομάδα, καθώς οι σχέσεις που δημιουργούνται συχνά μεταφέρονται και στον φυσικό κόσμο.

②Οι κίνδυνοι και οι δυσκολίες

Ωστόσο, η ψηφιακή αυτή ευφορία συνοδεύεται από έναν προσεκτικά σχεδιασμένο μηχανισμό, που συχνά υπερβαίνει τις αντοχές της εφηβικής ψυχοσύνθεσης. Οι πλατφόρμες δεν είναι ουδέτερες· βασίζονται σε αλγόριθμους που επιδιώκουν τη μέγιστη δυνατή παραμονή του χρήστη, ενισχύοντας μια εθιστική λειτουργία και κατακερματίζοντας την προσοχή. Όπως προκύπτει και από την έρευνα, ένας σημαντικός αριθμός εφήβων αφιερώνει καθημερινά 3 έως 6 ώρες —ή και περισσότερο— στα κοινωνικά δίκτυα, γεγονός που επηρεάζει τη συγκέντρωση, αλλά και τον ύπνο τους.

Παράλληλα, ιδιαίτερα έντονη είναι η επίδραση στην ψυχική υγεία μέσω της συνεχούς σύγκρισης. Οι έφηβοι εκτίθενται σε εξιδανικευμένες εικόνες ζωής, που λειτουργούν ως στρεβλό μέτρο αξιολόγησης της δικής τους πραγματικότητας. Η ανάγκη για επιβεβαίωση μέσω likes και σχολίων συχνά μετατρέπεται σε διαρκή πίεση για την αυτοεικόνα τους, ενισχύοντας αισθήματα ανασφάλειας, όταν η αξία τού «εγώ» εξαρτάται από την ψηφιακή αποδοχή.

Επιπλέον, δεν λείπουν οι πιο επιθετικές μορφές έκθεσης, όπως ο ψηφιακός εκφοβισμός, που μπορεί να εισβάλλει σε κάθε στιγμή της καθημερινότητας, καθώς και η συνεχής ροή παραπληροφόρησης. Η δυσκολία των εφήβων να φιλτράρουν το περιεχόμενο που καταναλώνουν ενδέχεται να οδηγήσει σε στρεβλές αντιλήψεις για την κοινωνία και τις ανθρώπινες σχέσεις.

Τα δεδομένα αυτά αναδεικνύουν ένα σύνθετο πεδίο προκλήσεων, που δεν αντιμετωπίζεται με αφορισμούς. Η κατανόηση των κινδύνων δεν οδηγεί στον φόβο, αλλά στην ανάγκη εγρήγορσης· ζητούμενο είναι να ενισχυθεί η ικανότητα των νέων να αναγνωρίζουν τους μηχανισμούς επιρροής και να προστατεύουν την αυτονομία και την κρίση τους μέσα στο ψηφιακό περιβάλλον.

③Η γλώσσα και η επικοινωνία των εφήβων

Περνώντας στον τομέα της γλώσσας, διαπιστώνεται μια σαφής μετατόπιση που συνδέεται με την ταχύτητα και την οικονομία της ψηφιακής επικοινωνίας. Τα ακρωνύμια, οι συντομογραφίες και τα emojis δεν λειτουργούν απλώς ως ευκολίες, αλλά ως ένας νέος κώδικας έκφρασης, που επιτρέπει τη μετάδοση σύνθετων συναισθημάτων σε ελάχιστο χρόνο. Τα δεδομένα της έρευνάς μας επιβεβαιώνουν ότι οι μορφές αυτές χρησιμοποιούνται πολύ συχνά από την πλειονότητα των εφήβων —εκφράσεις όπως «lol (= laughing out loud)», «btw (= by the way: παρεμπιπτόντως), «lmao (= laughing my ass off)», καθώς και σύμβολα όπως 💀 ή 💕— δείχνοντας ότι η παραδοσιακή δομή του λόγου συχνά υποχωρεί μπροστά στην ανάγκη για αμεσότητα.

Η εξέλιξη αυτή συχνά ερμηνεύεται ως «γλωσσική φτωχοποίηση», ωστόσο μπορεί να ιδωθεί και ως μια μορφή πολυτροπικής επικοινωνίας. Οι έφηβοι δεν χρησιμοποιούν λιγότερη γλώσσα, αλλά διαφορετική, όπου το κείμενο συνδυάζεται με εικόνα και σύμβολα. Η πρόκληση δεν είναι η ύπαρξη αυτής της ψηφιακής διαλέκτου, αλλά το ενδεχόμενο η εκτεταμένη και οργανωμένη γραπτή έκφραση να αντιμετωπίζεται ως κάτι αργό ή περιττό.

Δεδομένου ότι η γλώσσα μεταβάλλεται διαρκώς, το βασικό ζητούμενο δεν είναι η αντίσταση στην αλλαγή, αλλά η καλλιέργεια γλωσσικής ευελιξίας. Οι νέοι χρειάζεται να μπορούν να εναλλάσσουν τα επίπεδα λόγου, χρησιμοποιώντας τη «γλώσσα του πληκτρολογίου» στην καθημερινή επικοινωνία και έναν πιο συγκροτημένο λόγο στο σχολείο ή στην επαγγελματική τους πορεία. Η ψηφιακή παιδεία, συνεπώς, συνδέεται με την επίγνωση ότι κάθε επικοινωνιακό πλαίσιο απαιτεί και διαφορετικό τρόπο έκφρασης.

④Απαγόρευση ή ψηφιακή παιδεία; Ο ρόλος του σχολείου

Η θέσπιση ορίων αποτελεί εύλογη μορφή φροντίδας, όμως η καθολική απαγόρευση των κοινωνικών δικτύων δεν είναι ρεαλιστική λύση· σε έναν ψηφιακά οργανωμένο κόσμο ισοδυναμεί με αποκλεισμό του εφήβου από τη «δημόσια» σφαίρα της γενιάς του και συχνά οδηγεί σε κρυφή χρήση, χωρίς καθοδήγηση. Δείτε με πόση ευκολία παρακάμπτουν τους περιορισμούς οι έφηβοι σε χώρες που υπάρχει καθολική απαγόρευση εισόδου τους… Όπως δείχνει και η έρευνα, η συντριπτική πλειονότητα των μαθητών προκρίνει την εκπαίδευση και την καλλιέργεια ψηφιακής παιδείας αντί της απαγόρευσης. Το ουσιαστικό ζητούμενο είναι η ανάπτυξη κριτικής σκέψης και αυτορρύθμισης: οι νέοι να μπορούν να φιλτράρουν την πληροφορία, να προστατεύουν την ιδιωτικότητά τους και να κατανοούν τους μηχανισμούς που διεκδικούν την προσοχή τους.

Σε αυτό το πλαίσιο, το σχολείο καλείται να επιλέξει τη συνεργασία με την ψηφιακή πραγματικότητα, όχι τη σύγκρουση. Τα social media αποτελούν ήδη μέρος της καθημερινότητας των μαθητών και δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως «εξωτερικός εχθρός». Αν ο ρόλος του σχολείου παραμείνει αποκλειστικά τιμωρητικός, κινδυνεύει να αποκοπεί από τους μαθητές —κάτι που επιβεβαιώνεται και από το χάσμα που καταγράφει η έρευνα, καθώς πολλοί έφηβοι θεωρούν ότι οι (κατά συντριπτική πλειονότητα ηλικιωμένοι) εκπαιδευτικοί δεν κατανοούν επαρκώς τον ψηφιακό τους κόσμο. Αντίθετα, απαιτείται ένα ανοιχτό και ασφαλές πλαίσιο, όπου τα μέσα αυτά θα αποτελούν αντικείμενο συζήτησης και ανάλυσης, με στόχο τη διαμόρφωση συνειδητών χρηστών.

Για να επιτευχθεί αυτό, είναι αναγκαία η ενεργή εξοικείωση των εκπαιδευτικών με τα ψηφιακά μέσα, ώστε να μπορούν να καθοδηγούν με επάρκεια και αξιοπιστία. Παράλληλα, καθοριστική είναι η συνεργασία σχολείου και οικογένειας, ώστε να διαμορφώνεται ένα συνεκτικό πλαίσιο αρχών και πρακτικών. Η μετάβαση από τον εξωτερικό έλεγχο στην εσωτερική υπευθυνότητα αποτελεί τον βασικό στόχο: όχι απλώς να περιοριστεί η χρήση, αλλά να αποκτήσουν οι νέοι τα εργαλεία για να τη διαχειρίζονται με επίγνωση και μέτρο.

Επίλογος

Κλείνοντας, είναι σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε ότι οι έφηβοι δεν έχουν ανάγκη από έναν κόσμο γεμάτο στεγανά και απαγορεύσεις που —αργά ή γρήγορα— θα βρουν τον τρόπο να προσπεράσουν. Αυτό που πραγματικά αναζητούν, ακόμη κι αν δεν το ομολογούν, είναι ενήλικες που θα μπορούν να σταθούν δίπλα τους ως έγκυροι συνοδοιπόροι. Χρειάζονται δασκάλους και γονείς που δεν θα φοβούνται την τεχνολογία, αλλά θα διαθέτουν την ψυχραιμία και τη γνώση να τους καθοδηγήσουν μέσα σʼ αυτόν τον διαρκώς μεταβαλλόμενο ψηφιακό λαβύρινθο.

Το στοίχημα για εμάς δεν είναι να ελέγξουμε τις οθόνες τους, αλλά να θωρακίσουμε τη σκέψη τους. Αν καταφέρουμε να μετατρέψουμε τον φόβο σε διάλογο και την απαγόρευση σε παιδεία, τότε θα τους έχουμε προσφέρει το πολυτιμότερο εφόδιο: την ελευθερία να ορίζουν οι ίδιοι την ψηφιακή τους μοίρα. Ας μην ξεχνάμε πως η τεχνολογία είναι απλώς το μέσο· ο σκοπός παραμένει πάντοτε ο άνθρωπος και η διαμόρφωση μιας συγκροτημένης προσωπικότητας που θα πορεύεται με αξίες —ψηφιακές και μη— στον 21^ο αιώνα.

Τα πορίσματα της έρευνας

Στο πλαίσιο της προετοιμασίας της ομιλίας μας, πραγματοποιήσαμε ανώνυμη έρευνα σε μαθητές τού 2^ου γυμνασίου Καλαμπάκας, με στόχο την αποτύπωση της πραγματικής χρήσης των κοινωνικών δικτύων και των αντιλήψεών τους για αυτά. Τα αποτελέσματα παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον και αναδεικνύουν μια σύνθετη εικόνα.

Η πλειονότητα των μαθητών δηλώνει ότι χρησιμοποιεί τα social media από 1 έως 6 ώρες ημερησίως, ενώ ένα αξιοσημείωτο ποσοστό ξεπερνά ακόμη και τις 6 ώρες. Κυρίαρχες πλατφόρμες αναδεικνύονται το TikTok και το Instagram, γεγονός που επιβεβαιώνει τον έντονα οπτικοακουστικό χαρακτήρα της σύγχρονης ψηφιακής επικοινωνίας.

Ως προς τους λόγους χρήσης, οι μαθητές δηλώνουν κυρίως την επικοινωνία με φίλους και την ψυχαγωγία, ενώ σημαντικό ρόλο παίζουν και το βίντεο, η μουσική και οι διαδικτυακές κοινότητες. Τα δεδομένα αυτά επιβεβαιώνουν ότι τα social media λειτουργούν ως βασικός χώρος κοινωνικοποίησης των εφήβων, κάτι που καθιστά προβληματική κάθε προσέγγιση που τα αντιμετωπίζει αποκλειστικά ως απειλή.

Ωστόσο, τα ευρήματα της έρευνας αναδεικνύουν και κρίσιμες επιφυλάξεις. Αν και πολλοί μαθητές θεωρούν ότι τα social media τους βοηθούν «λίγο» ή «αρκετά» σε κοινωνικό ή ψυχολογικό επίπεδο, καταγράφεται ταυτόχρονα επίδραση στον ύπνο και στη συγκέντρωση για σημαντικό ποσοστό. Ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης το γεγονός ότι η πλειονότητα χρησιμοποιεί πολύ συχνά συντομογραφίες, αγγλικές λέξεις και emojis, στοιχείο που υποδηλώνει μεταβολή των τρόπων επικοινωνίας. Παράλληλα, οι περισσότεροι μαθητές αντιμετωπίζουν τα social media με σχετική επιφύλαξη ως προς την αξιοπιστία τους ως πηγής ενημέρωσης.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η στάση των μαθητών απέναντι στον ρόλο του σχολείου και των εκπαιδευτικών. Η πλειονότητα θεωρεί ότι οι καθηγητές κατανοούν «λίγο» ή «καθόλου» τον ψηφιακό τους κόσμο, γεγονός που αναδεικνύει ένα σαφές χάσμα αντίληψης. Παρʼ όλα αυτά, όταν τίθεται το ερώτημα της διαχείρισης των social media, οι περισσότεροι μαθητές δεν επιλέγουν την απαγόρευση, αλλά την εκπαίδευση και την καλλιέργεια ψηφιακής παιδείας.

Τα συμπεράσματα της έρευνας και της ομιλίας μας οδηγούν σε ένα σαφές μήνυμα: το ζήτημα δεν είναι αν οι έφηβοι θα χρησιμοποιούν τα κοινωνικά δίκτυα —αυτό είναι ήδη δεδομένο— αλλά πώς θα μάθουν να τα χρησιμοποιούν με επίγνωση και υπευθυνότητα. Η απαγόρευση, όσο ελκυστική κι αν φαίνεται ως λύση, δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα της εποχής. Αντίθετα, η ενίσχυση της κριτικής σκέψης, η καλλιέργεια ψηφιακών δεξιοτήτων και η ουσιαστική επικοινωνία ανάμεσα σε μαθητές, εκπαιδευτικούς και γονείς αποτελούν τη μόνη βιώσιμη προοπτική.

Η συζήτηση αυτή δεν αφορά μόνο το σχολείο, αλλά συνολικά την τοπική κοινωνία. Η κατανόηση του ψηφιακού κόσμου των νέων δεν είναι πολυτέλεια, αλλά αναγκαιότητα, εφόσον από αυτήν εξαρτάται η διαμόρφωση συνειδητών και υπεύθυνων πολιτών της σύγχρονης εποχής.

«Όταν έκλεισα τα social media, φοβήθηκα ότι θα γίνω αόρατη»

Γιάννης Πανταζόπουλος, www.lifo.gr, 06.04.2026

Ανήκει σε μια γενιά που μεγάλωσε με τη συνήθεια να μοιράζεται τα πάντα: σκέψεις, στιγμές, εικόνες, την ίδια της την καθημερινότητα. Κι όμως, κάποια στιγμή, επέλεξε να αποσυνδεθεί. Την ημέρα που έκλεισε τους λογαριασμούς της στα social media, ο πρώτος της φόβος ήταν απλός και σχεδόν αυτονόητος: πίστευε ότι με την επιλογή της αυτή θα έχανε όλους τους φίλους της. Ότι οι άνθρωποι που βρίσκονταν γύρω της θα απομακρύνονταν. Είχε συνηθίσει άλλωστε να παρατηρεί την καθημερινότητα των άλλων, καθώς και να επικοινωνεί μαζί τους μέσα από μια οθόνη: ένα story, ένα like, ένα μήνυμα αργά το βράδυ. Χωρίς αυτά, ένιωσε για λίγο σαν να βγήκε εκτός χάρτη, ενώ όλοι οι υπόλοιποι συνέχιζαν να κινούνται κανονικά μέσα σε αυτόν. «Έναν χρόνο αργότερα, συνειδητοποιώ ότι αυτός ο φόβος ήταν ίσως και ο λόγος που έπρεπε να το κάνω», λέει στη συζήτησή μας.

Η Μαρία Πετροπούλου, που διανύει την τρίτη δεκαετία της ζωής της, μεγάλωσε στη Νεμέα Κορινθίας και τα τελευταία έντεκα χρόνια ζει στο Λονδίνο. Εργάζεται στον τομέα της έρευνας, με εξειδίκευση στις κλινικές δοκιμές. Εκτός δουλειάς, περνά τον χρόνο της με φίλους, αγαπά το φαγητό και το διάβασμα, ενώ διατηρεί έντονο ενδιαφέρον για κοινωνικά ζητήματα και την εξέλιξη της ζωής, από τις απαρχές του πλανήτη μέχρι τη βιολογία ανθρώπων και ζώων. Το Διάστημα, ειδικότερα, επισημαίνει, τη γοητεύει ιδιαίτερα, όπως και η διαρκής αναζήτηση του νοήματος της ζωής.

Εδώ και έναν χρόνο η ίδια επέλεξε να γίνει μέρος μιας τάσης που στα διεθνή μέσα ενημέρωσης περιγράφεται ως η «σιωπηλή επανάσταση» της Gen Z. Ουσιαστικά, όλο και περισσότεροι νέοι απομακρύνονται από τα social media, επιλέγοντας έναν πιο αναλογικό τρόπο ζωής. Σε μια εποχή υπερσύνδεσης, αναζητούν κάτι που μοιάζει όλο και πιο σπάνιο: συγκέντρωση, παρουσία και σχέσεις που εκτείνονται πέρα από την οθόνη.

Το 52% των νέων δήλωσε ότι προσπάθησε να μειώσει ή να εγκαταλείψει τα social media το 2025, με βασικό κίνητρο λόγους που συνδέονται με την ψυχική υγεία. Παράλληλα, σχεδόν 1 στους 3 νέους δηλώνει ότι θα ήθελε να περνά λιγότερο χρόνο online.

Η απόφαση να αποσυνδεθεί δεν ήρθε ξαφνικά. Ήταν κάτι που, όπως λέει, ωρίμαζε μέσα της για καιρό. Περνώντας μια ιδιαίτερα δύσκολη περίοδο σε σχέση με την ψυχική της υγεία, άρχισε να στρέφεται προς τα μέσα, να ψάχνει, να διαβάζει, να προσπαθεί να καταλάβει τι την επηρεάζει και γιατί. Μέσα από αυτήν τη διαδικασία προσωπικής έρευνας και εσωτερικής αναζήτησης, συνειδητοποίησε πως τα social media, παρότι πίστευε ότι τα χρησιμοποιούσε με μέτρο, ενδεχομένως την επηρέαζαν πολύ περισσότερο απ’ όσο είχε καταλάβει.

Η πίεση υπήρχε, έστω κι αν δεν μπορούσε αρχικά να την προσδιορίσει με ακρίβεια. Ήταν μια διαρκής, υπόκωφη αίσθηση ότι τίποτα δεν είναι «αρκετό»: δεν ήταν αρκετά όμορφη, αρκετά γυμνασμένη, αρκετά μορφωμένη, αρκετά πειθαρχημένη. Ένα ατελείωτο «αρκετά» που δεν συμπληρωνόταν ποτέ. Μαζί με αυτό, ερχόταν και το FOMO, ένας φόβος ότι χάνει εμπειρίες, στιγμές και ευκαιρίες. Είχε φτάσει στο σημείο να ενεργοποιεί ειδοποιήσεις για κάθε πιθανό event: πάρτι, φεστιβάλ, εκθέσεις είτε στην Ελλάδα είτε στο εξωτερικό. Αντί όμως να της προσφέρει χαρά, αυτό μετατρεπόταν σε ένα διαρκές άγχος: ότι δεν προλαβαίνει, ότι δεν έχει τα χρήματα, ότι δεν έκλεισε εγκαίρως εισιτήρια. Η διασκέδαση, που υποτίθεται πως λειτουργεί αποσυμπιεστικά, είχε αρχίσει να παράγει το αντίθετο αποτέλεσμα, ένα επιπλέον, περιττό βάρος μέσα σε όλα τα υπόλοιπα άγχη της καθημερινότητας.

Όταν τελικά έκλεισε τα social media, ο πρώτος και πιο έντονος φόβος ήταν πως θα χάσει τους φίλους της. Πως θα ξεχαστεί. Πως δεν θα τη συμπεριλαμβάνουν πια σε σχέδια, πως δεν θα μαθαίνει τα νέα τους, πως ο δεσμός θα χαλαρώσει. «Ένιωθα ότι θα γίνω αόρατη», υποστηρίζει με ένα χαμόγελο αμηχανίας. Μαζί με αυτό, υπήρχε και μια δεύτερη ανησυχία: το φλερτ. Σε έναν κόσμο όπου η προσέγγιση γίνεται κυρίως μέσω social media, πίστευε πως οι πιθανότητες να γνωρίσει κάποιον θα μειωθούν ακόμη περισσότερο. Τελικά, τίποτε από αυτά δεν συνέβη. Οι φίλοι που είχε επιλέξει να κρατήσει στη ζωή της παρέμειναν. Οι σχέσεις δεν διαλύθηκαν – αντιθέτως, απέκτησαν μεγαλύτερο βάθος. Οι συναντήσεις τους έγιναν πιο ουσιαστικές: είχαν περισσότερα να πουν, περισσότερα να μοιραστούν, γιατί πλέον δεν παρακολουθούσαν ο ένας τη ζωή του άλλου μέσα από μια οθόνη. Η επικοινωνία ξαναβρήκε έναν πιο άμεσο, ανθρώπινο ρυθμό.

Στο κομμάτι του dating, ωστόσο, τα πράγματα έγιναν πιο σύνθετα. Η διά ζώσης προσέγγιση, όπως αναφέρει στη συνομιλία μας, μοιάζει να βρίσκεται σε κρίση. Είναι πλέον σπάνιο κάποιος να ζητήσει απευθείας ένα τηλέφωνο, συνήθως ζητά τα social media, περνάς από ένα είδος «casting» και έπειτα αποφασίζει αν θα στείλει μήνυμα. Συχνά, η επικοινωνία κρατά εβδομάδες ή και μήνες προτού προκύψει ένα ραντεβού, αν προκύψει. Στο μεταξύ, και οι δύο πλευρές σχηματίζουν εικόνες και συμπεράσματα μέσα από τα προφίλ, τα οποία, όπως παραδέχεται, δεν αντανακλούν πάντα την πραγματικότητα. «Όλοι παρουσιάζουμε μια εκδοχή του εαυτού μας, συνήθως καλύτερη από την πραγματική», τονίζει, επισημαίνοντας πως έτσι χάνεται κάτι από τη μαγεία της αυθεντικής γνωριμίας, εκείνης που χτίζεται σταδιακά, χωρίς προαποφασισμένες εντυπώσεις.

Έναν χρόνο μετά την απόφασή της για μια «offline» καθημερινότητα, οι αλλαγές που παρατηρεί στον εαυτό της είναι ουσιαστικές. Νιώθει μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση και αναγνωρίζει πιο καθαρά την αξία και τη μοναδικότητά της. Το άγχος έχει μειωθεί, τόσο σε προσωπικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο, ενώ ο ύπνος της έχει βελτιωθεί. Έχει επίσης αποκτήσει μεγαλύτερο έλεγχο του τρόπου με τον οποίο ενημερώνεται: επιλέγει η ίδια πότε και από πού θα διαβάσει ειδήσεις, ποια θέματα την αφορούν, χωρίς να βομβαρδίζεται από μια συνεχή, αφιλτράριστη ροή πληροφοριών. «Δεν είναι αρκετό ένα scroll για να αποφύγεις μια πληροφορία που δεν σε ενδιαφέρει, αφού ο εγκέφαλος την έχει ήδη καταγράψει», σημειώνει.

Υπάρχουν, βέβαια, και στιγμές που νιώθει κάπως εκτός, κυρίως σε σχέση με τα trends ή την εύκολη πρόσβαση σε περιεχόμενο που απολάμβανε, όπως το interior design. Σταδιακά, όμως, ανακαλύπτει εναλλακτικές: πλατφόρμες όπως το YouTube ή άλλες πηγές που δεν είχε εξερευνήσει όσο χρησιμοποιούσε καθημερινά τα social media.

Σε πρακτικό επίπεδο, η καθημερινότητά της έχει αλλάξει αισθητά. Διαβάζει περισσότερο και όπως επισημαίνει δεν φεύγει από το σπίτι χωρίς ένα βιβλίο στην τσάντα της. Η συγκέντρωσή της έχει βελτιωθεί, κάτι που της επιτρέπει να απολαμβάνει καλύτερα μια ταινία ή να εμβαθύνει σε ένα θέμα. Αναγνωρίζει, ωστόσο, ότι αυτή η διαδικασία απαιτεί χρόνο: ο εγκέφαλος χρειάζεται επανεκπαίδευση για να απομακρυνθεί από τη λογική της «γρήγορης πληροφορίας» και να αντέχει τη διάρκεια, την αργή ανάγνωση, την εστίαση. «Θέλω να μπορώ να δω ένα ντοκιμαντέρ μίας ώρας χωρίς να κουράζομαι και να αναζητώ ένα reel ενός λεπτού», λέει, και προσθέτει με μια δόση αποφασιστικότητας: «Θα τα καταφέρω».

Λίγο προτού την αποχαιρετήσω, τη ρωτώ τι θα συμβούλευε κάποιον που σκέφτεται να κάνει το ίδιο. Απλά και άμεσα απαντά: «Do it. Έστω και για λίγο». Η ίδια δεν αποκλείει το ενδεχόμενο να επιστρέψει κάποια στιγμή στα social media, αλλά πλέον τα βλέπει διαφορετικά, ως κάτι που χρειάζεται όρια και συνειδητή χρήση. «Let’s normalise social media detox» λέει, προτείνοντας μια νέα κανονικότητα: μήνες αποσύνδεσης ή ακόμη και μια πιο μόνιμη απομάκρυνση, εφόσον αυτό εξυπηρετεί την ψυχική ισορροπία.

Τα τελευταία χρόνια, διεθνή μέσα και έρευνες επιβεβαιώνουν ότι αυτή η στροφή που έκανε η Μαρία δεν είναι μεμονωμένη περίπτωση. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα, το 52% των νέων δήλωσε ότι προσπάθησε να μειώσει ή να εγκαταλείψει τα social media το 2025, με βασικό κίνητρο λόγους που συνδέονται με την ψυχική υγεία. Παράλληλα, σχεδόν 1 στους 3 νέους δηλώνει ότι θα ήθελε να περνά λιγότερο χρόνο online, δείχνοντας μια αυξανόμενη δυσαρέσκεια με τη συνεχή σύνδεση. Τέλος, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, το 47% των νέων 20-34 ετών προσπαθούν ενεργά να περιορίσουν τον χρόνο στην οθόνη, με πολλούς να καταφέρνουν σημαντική μείωση.

Στην εμπειρία αυτή, η ψυχολόγος-παιδοψυχολόγος Αντιγόνη Γινοπούλου δίνει το δικό της πλαίσιο κατανόησης, εξηγώντας τι μπορεί να οδηγήσει έναν νέο άνθρωπο σήμερα σε μια τέτοια απόφαση. Όπως εξηγεί, δεν είναι ακόμα σύνηθες να βλέπουμε νέους να αποχωρούν από τα social media, ωστόσο υπάρχουν εκείνοι που, έχοντας βιώσει ψυχική κόπωση, αρχίζουν να αναγνωρίζουν την αρνητική τους επιρροή. Τα πρότυπα που προβάλλονται, οι προσδοκίες που καλλιεργούνται ή ακόμη και η ανάγκη απομάκρυνσης από συγκεκριμένες μορφές επικοινωνίας μπορούν να λειτουργήσουν ως καταλύτες. Το κλείσιμο των social media, τονίζει, δεν αποτελεί πράξη φυγής ή αντικοινωνικότητας. Αντίθετα, μπορεί να ιδωθεί ως μια συνειδητή πράξη αυτοφροντίδας, μια επιλογή που προστατεύει την ψυχική υγεία και ανοίγει τον δρόμο για πιο αυθεντικές μορφές σύνδεσης.

Ο φόβος που περιγράφεται, ότι η απουσία από τα social media μπορεί να οδηγήσει στην απώλεια φίλων, είναι, σύμφωνα με την ίδια, απολύτως κατανοητός. Σε ένα περιβάλλον όπου η κοινωνικοποίηση έχει σε μεγάλο βαθμό μεταφερθεί στις ψηφιακές πλατφόρμες, η «εξαφάνιση» από αυτές συχνά βιώνεται ως κοινωνική αποκοπή. Στην πράξη, όμως, οι ουσιαστικές σχέσεις δεν διαλύονται τόσο εύκολα. Αντιθέτως, πολλές φορές ενισχύονται, όταν μεταφέρονται εκτός οθόνης και αποκτούν πιο άμεσο και αυθεντικό χαρακτήρα, κάτι που επιβεβαιώνεται και στην αφήγηση της Μαρίας.

Για όσους σκέφτονται να κάνουν ένα αντίστοιχο βήμα, αλλά νιώθουν ότι δεν μπορούν, η σύσταση είναι να προσεγγίσουν την αλλαγή σταδιακά. Η δυσκολία είναι φυσιολογική, σημειώνει, καθώς τα social media αποτελούν πλέον κομμάτι που έχει ενσωματωθεί στην καθημερινότητα και είναι σχεδιασμένα για να διατηρούν την προσοχή μας. Αντί για μια απότομη διακοπή, προτείνεται η σταδιακή μείωση της χρήσης, σε συνδυασμό με την ενίσχυση της διά ζώσης ή τηλεφωνικής επικοινωνίας. Παράλληλα, αξίζει να τεθεί ένα βασικό ερώτημα: τι προσφέρουν πραγματικά τα social media και με ποιους άλλους τρόπους θα μπορούσε να αξιοποιηθεί ο χρόνος που αφιερώνεται σε αυτά.

Η μετάβαση, όπως επισημαίνει, δεν χρειάζεται να ακολουθεί τη λογική τού «όλα ή τίποτα». Αντιθέτως, απαιτεί χρόνο, επίγνωση και προσωπικό ρυθμό, στοιχεία που, τελικά, καθορίζουν και τη διάρκειά της. Η εμπειρία της Μαρίας, όπως και οι παρατηρήσεις των ειδικών, δείχνουν πως πίσω από αυτή την τάση δεν υπάρχει απλώς μια «μόδα». Πρόκειται για μια βαθύτερη ανάγκη που στοχεύει στην ησυχία, στη συγκέντρωση και, φυσικά, σε μια πιο ουσιαστική επαφή είτε με τους άλλους είτε με τον ίδιο μας τον εαυτό.

Σοκ από τους γιατρούς: Το Instagram βλάπτει τους νέους όσο το κάπνισμα

Τάσος Παπανικολάου, techblog.gr, 26.05.2026

Η AOMRC ζητά από τους γιατρούς να ρωτούν νέους για social media όπως για τσιγάρα. Το Ηνωμένο Βασίλειο εξετάζει απαγόρευση για κάτω των 16.

Η Ακαδημία Ιατρικών Βασιλικών Κολεγίων του Ηνωμένου Βασιλείου (AOMRC) εξέδωσε σήμερα επίσημη γνωμοδότηση προς την κυβέρνηση στην οποία κατατάσσει τη χρήση social media στο ίδιο επίπεδο απειλής για την υγεία των νέων με το κάπνισμα. Οι γιατροί καλούνται πλέον να ρωτούν συστηματικά τους νεαρούς ασθενείς για τον χρόνο που περνούν μπροστά σε οθόνες.

Η τοποθέτηση της AOMRC δεν είναι απλώς ακαδημαϊκή: υποβλήθηκε ως επίσημη συμβουλευτική γνώμη στο πλαίσιο διαβούλευσης που διεξάγει η βρετανική κυβέρνηση σχετικά με τη χρήση social media από ανήλικους. Σύμφωνα με το BBC, η AOMRC ζητά από το ιατρικό σύστημα να αντιμετωπίσει το θέμα ως παράγοντα δημόσιας υγείας — ακριβώς όπως έγινε δεκαετίες νωρίτερα με τον καπνό. Η χρήση social media από νέους θεωρείται εξίσου επικίνδυνη με το κάπνισμα επειδή, σύμφωνα με την AOMRC, οι αρνητικές επιπτώσεις στη ψυχική και σωματική υγεία είναι τεκμηριωμένες και συστηματικές.

Το συγκεκριμένο αίτημα της AOMRC είναι πρακτικό: οι γιατροί που εξετάζουν νεαρούς ασθενείς να ρωτούν ρουτίνα για την ημερήσια χρήση οθονών και πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης. Η ακαδημία ζητά επίσης να παρέχονται στους επαγγελματίες υγείας σαφείς οδηγίες για τον εντοπισμό ανησυχητικών προτύπων χρήσης — ιδίως όταν αφορούν επιβλαβές ή ακατάλληλο περιεχόμενο.

Η υπουργός Επιστήμης, Καινοτομίας και Τεχνολογίας Liz Kendall δήλωσε ότι το Ηνωμένο Βασίλειο θα προχωρήσει σε δράση για τη χρήση social media από ανήλικους κάτω των 16 ετών, με τις συγκεκριμένες πολιτικές να αναμένεται να ανακοινωθούν εντός του 2026. Η πλήρης απαγόρευση παραμένει μεταξύ των επιλογών που εξετάζει η κυβέρνηση. Η βρετανική κυβέρνηση δεν είναι η μόνη — Τουρκία, Γερμανία, Πορτογαλία και Τσεχία έχουν ήδη κινηθεί ή κινούνται προς παρόμοιες ρυθμίσεις για ανήλικους.